राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही : समाजकारणाची काटेरी वाट आणि चळवळींचा विघातक प्रवास: सुनीलराव जवंजाळ पाटील राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही : समाजकारणाची काटेरी वाट आणि चळवळींचा विघातक प्रवास: सुनीलराव जवंजाळ पाटील समाजाच्या उभारणीसाठी, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी, वंचितांच्या हक्कांसाठी आणि बदलाच्या आशेने उभ्या राहणाऱ्या सामाजिक चळवळी या कोणत्याही लोकशाही समाजाच्या प्राणशक्ती असतात. या चळवळींच्या बळावर अनेक अन्यायकारक परंपरा मोडल्या गेल्या, सत्तेच्या अहंकाराला प्रश्न विचारले गेले, आणि सामान्य माणसाला आपला आवाज आहे याची जाणीव झाली. पण दुःखाची गोष्ट अशी की, ज्या चळवळींनी समाजाला दिशा द्यायला हवी होती, त्या अनेकदा राजकारणाच्या सावलीत येऊन कमजोर झाल्या, विखुरल्या, विकल्या गेल्या किंवा संपूनच गेल्या. म्हणूनच अनेकदा लोक म्हणतात—“राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही.” ही केवळ म्हण नाही; तर आजच्या सामाजिक वास्तवाचे अचूक चित्रण आहे. समाजकारण आणि राजकारण हे दोन्ही शब्द वरकरणी जवळचे वाटतात, पण त्यांच्या केंद्रबिंदूत मोठा फरक आहे. समाजकारणाचे केंद्र असते माणूस, मूल्ये, न्याय, समानता आणि बदल; तर राजकारणाचे केंद्र अनेकदा सत्ता, प्रभाव, गणित, गटबाजी, स्वार्थ आणि नियंत्रण हे असते. अर्थात सर्व राजकारण वाईट असते असे नाही; लोकशाहीत राजकारण आवश्यक आहे. पण जेव्हा मूल्याधिष्ठित समाजकारणावर सत्ताकेंद्रित राजकारण हावी होते, तेव्हा चळवळींचे रूपांतर आंदोलनातून “व्यवहार” मध्ये होऊ लागते. त्यावेळी मुद्दे मागे पडतात आणि पदे पुढे येतात; विचार बाजूला होतात आणि चेहरे केंद्रस्थानी येतात; ध्येय विसरले जाते आणि गटबाजी उरते. सामाजिक चळवळींचा जन्म हा सहसा वेदनेतून, अन्यायातून आणि जिवंत प्रश्नांतून होत असतो. एखाद्या गावात पाण्याचा प्रश्न असतो, कुठे शेतकऱ्यांवर अन्याय असतो, कुठे महिलांवर अत्याचार, कुठे जातीय भेदभाव, कुठे अंधश्रद्धेचा अंधार, कुठे शिक्षणाचा अभाव, कुठे पर्यावरणाचा विध्वंस, तर कुठे सांस्कृतिक वारशाचे दुर्लक्ष. अशा वेळी काही जिद्दी माणसे उभी राहतात. त्यांच्याकडे पैसा नसतो, सत्ता नसते, मिरवणूक नसते, माध्यमांचे लक्ष नसते; पण एक जळता प्रश्न आणि त्यासाठी जळणारी अंतःकरणे असतात. हीच खरी चळवळ असते. पण जेव्हा त्या चळवळीला लोकांचा प्रतिसाद मिळू लागतो, माध्यमांचे लक्ष मिळू लागते, समाजात प्रभाव वाढू लागतो, तेव्हा राजकीय शक्तींना त्या चळवळीचे महत्त्व दिसू लागते. तेव्हा सुरू होतो “समर्थन” नावाचा हस्तक्षेप. सुरुवातीला तो निरुपद्रवी वाटतो. “आम्ही तुमच्या सोबत आहोत”, “तुमचा प्रश्न योग्य आहे”, “तुमच्या लढ्याला आमचा पाठिंबा आहे”, “तुमच्यासाठी निधी देऊ”, “तुमच्या कार्यक्रमाला आमचे नेते येतील”—अशा वाक्यांमधून चळवळीत राजकारणाची पहिली पायरी ठेवली जाते. कार्यकर्त्यांना वाटते, मोठे लोक आपल्या पाठीशी उभे राहत आहेत, यामुळे प्रश्न लवकर सुटेल. पण अनेकदा हे समर्थन नसून ताबा घेण्याची प्रक्रिया असते. कारण जिथे लोकशक्ती आहे तिथे मतशक्ती आहे, आणि जिथे मतशक्ती आहे तिथे राजकारणाचे डोळे असणारच. हळूहळू चळवळीचे नेतृत्व बदलू लागते. मूळ कार्यकर्ते बाजूला पडतात आणि “संपर्क असलेले”, “पोहोच असलेले”, “नेत्यांच्या जवळचे” लोक पुढे येऊ लागतात. चळवळीच्या बैठकीत मुद्द्यांपेक्षा फोटो काढण्यावर भर दिला जातो. प्रश्नांपेक्षा प्रेसनोट महत्त्वाच्या वाटू लागतात. संघर्षापेक्षा मंच, घोषणांपेक्षा बॅनर, विचारांपेक्षा व्हायरल पोस्ट आणि बांधिलकीपेक्षा उपस्थितीपत्रक महत्त्वाचे वाटू लागते. अशा वेळी चळवळीचा आत्मा मरू लागतो. बाहेरून ती चळवळ दिसते, पण आतून ती रिकामी झालेली असते. राजकारणाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे ग्लॅमर आणि पैसा. आजच्या काळात सत्तेभोवती एक वेगळे तेज निर्माण झाले आहे. मोठ्या गाड्या, सुरक्षा, मंच, सत्कार, बॅनर, सोशल मीडियावरील प्रसिद्धी, सततची हालचाल, पैशांचा प्रवाह—हे सर्व पाहून अनेक तरुणांना समाजकारणाची संयमी, काटेरी, कष्टप्रद वाट निरर्थक वाटू लागते. समाजकारणात वर्षानुवर्षे काम करूनही नाव नसते, पद नसते, घरची परिस्थिती तशीच राहते, उलट शत्रू वाढतात. पण राजकारणात थोडे हुशार नेटवर्किंग, थोडा आवाज, थोडी निष्ठा, थोडी चमचेगिरी आणि योग्य वेळी योग्य छावणीत उभे राहणे यामुळे अनेक दरवाजे उघडतात. म्हणूनच अनेकांना विचारांपेक्षा व्यासपीठ, संघर्षापेक्षा सेल्फी, आणि चळवळीपेक्षा पक्ष कार्यालय अधिक आकर्षक वाटते. यामुळे समाजकारणाची खरी वानवा निर्माण होत आहे. आज समाजात कार्यकर्ते दिसतात, पण तळमळीचे कार्यकर्ते कमी होत चालले आहेत. कारण आज अनेकांना “काम” करायचे नसते, “ओळख” बनवायची असते. “प्रश्न” सोडवायचा नसतो, “प्रतिमा” उभी करायची असते. “समाजासाठी जगायचे” नसते, “समाजात दिसायचे” असते. ही मानसिकता चळवळींसाठी अत्यंत घातक आहे. कारण सामाजिक चळवळींचे बळ हे त्याग, सातत्य, प्रामाणिकपणा, वैचारिक स्पष्टता आणि लोकांशी असलेले नाते यात असते; तर राजकारणाची पद्धत अनेकदा तडजोड, गटबाजी, हितसंबंध आणि क्षणिक फायद्यांवर चालते. दोन्हींची कार्यपद्धती वेगळी आहे. त्यामुळे जेव्हा समाजकारण राजकारणाच्या पद्धतीने चालवले जाते, तेव्हा त्याचा परिणाम विघटनात होतो. अनेक ऐतिहासिक चळवळींचे निरीक्षण केले तर दिसते की, त्यांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात लोकशक्ती, नैतिकता आणि वैचारिक ताकद होती. पण नंतर नेतृत्वाचे व्यक्तीपूजन, सत्तेच्या जवळ जाण्याची लालसा, आर्थिक व्यवहार, अंतर्गत मत्सर, जातीय आणि पक्षीय गणिते, आणि कार्यकर्त्यांचे खच्चीकरण यामुळे त्या कमकुवत झाल्या. चळवळींमध्ये मतभेद असणे स्वाभाविक आहे; पण मतभेदांचे रूपांतर जर अहंकाराच्या युद्धात झाले, तर प्रश्न मरतो आणि व्यक्ती उरतात. मग प्रश्नासाठी सुरू झालेली चळवळ ही “कोण मोठा?”, “कोण प्रमुख?”, “कोणाचा फोटो पुढे?”, “कोणाला स्टेजवर बसवायचे?” या क्षुल्लक गोष्टींत अडकते. समाज दूरून हे सगळे पाहतो आणि हळूहळू त्याचा विश्वासच उडतो. सामाजिक चळवळींच्या मोडतोडीमागे आणखी एक गंभीर कारण म्हणजे आर्थिक स्वायत्ततेचा अभाव. समाजकारण करणाऱ्या माणसाकडे बहुतांश वेळा स्थिर साधने नसतात. कार्यक्रम, प्रवास, निवेदने, मोर्चे, कायदेशीर लढाया, जनजागृती, साहित्य, पोस्टर, संघटन—या सर्वांसाठी पैसा लागतो. आणि जिथे पैसा लागतो तिथे “दाता” येतो. अनेकदा हा दाता राजकीय असतो. तो निधी देतो, मदत करतो, व्यवस्था करतो, पण त्याबदल्यात स्वतंत्र विचाराचा गळा आवळतो. मग चळवळीला प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य राहत नाही. ज्या हाताने मदत घेतली, त्याच हाताविरुद्ध आवाज उठवताना अनेकांच्या पायात बेड्या पडतात. म्हणूनच समाजकारणाची खरी ताकद ही आर्थिक प्रामाणिकता आणि लोकाधारित स्वावलंबनात असते. लोकांनी दिलेल्या छोट्या-छोट्या योगदानातून उभी राहिलेली चळवळ अधिक सशक्त आणि निर्भय असते. आजच्या काळात सोशल मीडिया हा देखील एक मोठा घटक आहे. समाजकारणाचा प्रसार करण्यासाठी तो उपयोगी आहे; पण त्याने एक नवा रोगही आणला आहे—क्षणिक क्रांतीचा रोग. पोस्ट टाकली, व्हिडिओ केला, दोन भाषणे झाली, फोटो व्हायरल झाले की काहींना वाटते चळवळ झाली. पण खरी चळवळ ही ग्राउंडवर, लोकांत, घामात, संघर्षात, अभ्यासात आणि सातत्यात घडते. सोशल मीडियाने आज अनेकांना “कार्यकर्ता” बनवले आहे, पण त्यातील अनेक जण केवळ डिजिटल घोषणाबाज असतात. राजकारणाला ही पद्धत अधिक अनुकूल आहे, कारण ती दिसणे वाढवते; पण समाजकारणाला बदल हवा असतो. आणि बदलाला कॅमेरा नाही, कष्ट लागतात. समाजकारण ही खरंच काटेरी वाट आहे. या वाटेवर चालताना टाळ्यांपेक्षा टोमणे जास्त मिळतात. पाठिंब्यापेक्षा संशय जास्त मिळतो. सन्मानापेक्षा अपमान जास्त मिळतो. अनेकदा आपल्याच लोकांकडून अविश्वास मिळतो. कधी कधी ज्यांच्यासाठी लढतो तेच लोक अडचणीच्या वेळी बाजूला होतात. कुटुंबीय नाराज होतात, आर्थिक ओढाताण होते, वेळ जातो, आयुष्य झिजते. पण तरीही काही जिद्दी लोक ही वाट निवडतात, कारण त्यांना पद नको असते—परिवर्तन हवे असते. अशा लोकांवरच समाज उभा असतो. पण दुःख हे आहे की, अशा लोकांना समाजाने जपले नाही तर उद्या समाजात वक्ते उरतील, कार्यकर्ते नाहीत; पोस्टर उरतील, प्रश्न नाहीत; मेळावे उरतील, मूल्ये नाहीत. राजकारणाचा समाजकारणावर होणारा परिणाम केवळ चळवळींच्या विघटनापुरता मर्यादित नसतो. त्याचा परिणाम लोकांच्या मनोधैर्यावर देखील होतो. जेव्हा लोक पाहतात की, कोणतीही चळवळ शेवटी एखाद्या पक्षाच्या बाजूने जाते, कोणतेही आंदोलन शेवटी तडजोडीत संपते, कोणताही नेता शेवटी पदासाठी झुकतो, तेव्हा लोकांचा विश्वासच तुटतो. मग लोक म्हणू लागतात—“सगळे सारखेच आहेत.” ही भावना लोकशाहीसाठी अत्यंत धोकादायक आहे. कारण लोकांचा जर सामूहिक कृतीवरचा विश्वास गेला, तर अन्यायाविरुद्ध उठणारे आवाज कमी होतात. सत्ता मग अधिक बिनधास्त होते. म्हणूनच आजच्या काळात सामाजिक चळवळींना स्वतःचे काही मूलभूत तत्त्वे ठामपणे उभी करावी लागतील. पहिली गोष्ट म्हणजे विचारांची स्पष्टता. चळवळ कोणत्या प्रश्नासाठी आहे, तिचे ध्येय काय आहे, तिच्या मर्यादा काय आहेत, आणि कोणत्या तडजोडी कधीही स्वीकारायच्या नाहीत—हे स्पष्ट असले पाहिजे. दुसरी गोष्ट म्हणजे नेतृत्वाचे विकेंद्रीकरण. एकाच व्यक्तीभोवती चळवळ उभी राहिली की तिचे भवितव्य त्या व्यक्तीच्या स्वार्थ, अहंकार किंवा कमकुवतपणावर अवलंबून राहते. म्हणूनच समूहनेतृत्व आणि प्रक्रियाधारित संघटन आवश्यक आहे. तिसरी गोष्ट म्हणजे आर्थिक पारदर्शकता. चळवळीचा पैसा, मदत, खर्च, देणग्या याबाबत पूर्ण खुलेपणा असेल तर राजकीय हस्तक्षेपाची शक्यता कमी होते. चौथी गोष्ट म्हणजे अभ्यास आणि लोकसंपर्क. घोषणांनी चळवळ पेटते, पण अभ्यासाने ती टिकते. यासोबतच सामाजिक चळवळींनी तरुणांना केवळ भावना नव्हे, तर संघटन, अभ्यास, लोकशाही, नैतिकता आणि शिस्त यांचे प्रशिक्षण दिले पाहिजे. कारण आज अनेक तरुण आक्रमक आहेत, जागरूक आहेत, प्रश्न विचारतात; पण त्यांना दीर्घकालीन संघटनशक्तीचे भान कमी आहे. राजकारण तात्काळ बक्षिसे देते; समाजकारण उशिरा फळ देते. त्यामुळे समाजकारणात टिकण्यासाठी स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची ताकद लागते. ही ताकद विचारातून, वाचनातून, संघर्षातून आणि जनतेशी असलेल्या नात्यातून येते. समाजकारण आणि राजकारण यांचा संबंध पूर्णपणे तोडणे शक्य नाही, आणि ते आवश्यकही नाही. कारण अनेक सामाजिक प्रश्नांचे समाधान शेवटी धोरणे, कायदे, शासननिर्णय आणि सत्ताकेंद्रांमधूनच घडते. पण फरक इतकाच की, राजकारणाने समाजकारणाचे नेतृत्व करू नये; समाजकारणाने राजकारणाला दिशा द्यावी. चळवळी या पक्षांच्या मागे उभ्या राहू नयेत; पक्षांना प्रश्नांच्या मागे उभे राहायला भाग पाडले पाहिजे. आज उलट घडते आहे—प्रश्न पक्षांच्या मागे उभे राहत आहेत. ही स्थिती बदलली पाहिजे. समाजकारण म्हणजे केवळ मोर्चे, आंदोलने किंवा घोषणाबाजी नाही. समाजकारण म्हणजे माणूस घडवणे, जाणिवा निर्माण करणे, अंधश्रद्धेला प्रश्न विचारणे, संविधानिक मूल्ये रुजवणे, इतिहासाचे भान जागवणे, पर्यावरण जपणे, वारसा वाचवणे, वंचितांच्या बाजूने उभे राहणे, असमानतेवर प्रहार करणे, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःच्या सोयीविरुद्ध जाऊन सत्याच्या बाजूने उभे राहणे. ही वाट सोपी नसते; पण समाजाच्या भवितव्यासाठी आवश्यक असते. आज गरज आहे ती नव्या समाजधर्मी पिढीची—जिला पदापेक्षा प्रश्न महत्त्वाचा वाटेल, प्रसिद्धीपेक्षा प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा वाटेल, आणि पक्षापेक्षा परिवर्तन महत्त्वाचे वाटेल. समाजाला जर खरंच बदलायचे असेल, तर राजकीय चमकधमक पाहून भुलणारे नव्हे, तर समाजाच्या जखमांवर फुंकर घालणारे, सत्यासाठी उभे राहणारे, आणि सत्तेला प्रश्न विचारणारे लोक उभे राहिले पाहिजेत. कारण शेवटी, समाज उभा राहतो तो सत्तेच्या दारात वाकणाऱ्यांमुळे नाही, तर सत्यासाठी ताठ उभे राहणाऱ्यांमुळे. आणि म्हणूनच आज पुन्हा एकदा ठामपणे म्हणावेसे वाटते— **राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही,* *पण शहाणपणाशिवाय समाज वाचत नाही.**

राहुल पाटील (मराठीचे शिलेदार)

Co-ed school हिंगणा, नागपूर, महाराष्ट्र•

5 hrs ago

राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही : समाजकारणाची काटेरी वाट आणि चळवळींचा विघातक प्रवास: सुनीलराव जवंजाळ पाटील राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही : समाजकारणाची काटेरी वाट आणि चळवळींचा विघातक प्रवास: सुनीलराव जवंजाळ पाटील समाजाच्या उभारणीसाठी, अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्यासाठी, वंचितांच्या हक्कांसाठी आणि बदलाच्या आशेने उभ्या राहणाऱ्या सामाजिक चळवळी या कोणत्याही लोकशाही समाजाच्या प्राणशक्ती असतात. या चळवळींच्या बळावर अनेक अन्यायकारक परंपरा मोडल्या गेल्या, सत्तेच्या अहंकाराला प्रश्न विचारले गेले, आणि सामान्य माणसाला आपला आवाज आहे याची जाणीव झाली. पण दुःखाची गोष्ट अशी की, ज्या चळवळींनी समाजाला दिशा द्यायला हवी होती, त्या अनेकदा राजकारणाच्या सावलीत येऊन कमजोर झाल्या, विखुरल्या, विकल्या गेल्या किंवा संपूनच गेल्या. म्हणूनच अनेकदा लोक म्हणतात—“राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही.” ही केवळ म्हण नाही; तर आजच्या सामाजिक वास्तवाचे अचूक चित्रण आहे. समाजकारण आणि राजकारण हे दोन्ही शब्द वरकरणी जवळचे वाटतात, पण त्यांच्या केंद्रबिंदूत मोठा फरक आहे. समाजकारणाचे केंद्र असते माणूस, मूल्ये, न्याय, समानता आणि बदल; तर राजकारणाचे केंद्र अनेकदा सत्ता, प्रभाव, गणित, गटबाजी, स्वार्थ आणि नियंत्रण हे असते. अर्थात सर्व राजकारण वाईट असते असे नाही; लोकशाहीत राजकारण आवश्यक आहे. पण जेव्हा मूल्याधिष्ठित समाजकारणावर सत्ताकेंद्रित राजकारण हावी होते, तेव्हा चळवळींचे रूपांतर आंदोलनातून “व्यवहार” मध्ये होऊ लागते. त्यावेळी मुद्दे मागे पडतात आणि पदे पुढे येतात; विचार बाजूला होतात आणि चेहरे केंद्रस्थानी येतात; ध्येय विसरले जाते आणि गटबाजी उरते. सामाजिक चळवळींचा जन्म हा सहसा वेदनेतून, अन्यायातून आणि जिवंत प्रश्नांतून होत असतो. एखाद्या गावात पाण्याचा प्रश्न असतो, कुठे शेतकऱ्यांवर अन्याय असतो, कुठे महिलांवर अत्याचार, कुठे जातीय भेदभाव, कुठे अंधश्रद्धेचा अंधार, कुठे शिक्षणाचा अभाव, कुठे पर्यावरणाचा विध्वंस, तर कुठे सांस्कृतिक वारशाचे दुर्लक्ष. अशा वेळी काही जिद्दी माणसे उभी राहतात. त्यांच्याकडे पैसा नसतो, सत्ता नसते, मिरवणूक नसते, माध्यमांचे लक्ष नसते; पण एक जळता प्रश्न आणि त्यासाठी जळणारी अंतःकरणे असतात. हीच खरी चळवळ असते. पण जेव्हा त्या चळवळीला लोकांचा प्रतिसाद मिळू लागतो, माध्यमांचे लक्ष मिळू लागते, समाजात प्रभाव वाढू लागतो, तेव्हा राजकीय शक्तींना त्या चळवळीचे महत्त्व दिसू लागते. तेव्हा सुरू होतो “समर्थन” नावाचा हस्तक्षेप. सुरुवातीला तो निरुपद्रवी वाटतो. “आम्ही तुमच्या सोबत आहोत”, “तुमचा प्रश्न योग्य आहे”, “तुमच्या लढ्याला आमचा पाठिंबा आहे”, “तुमच्यासाठी निधी देऊ”, “तुमच्या कार्यक्रमाला आमचे नेते येतील”—अशा वाक्यांमधून चळवळीत राजकारणाची पहिली पायरी ठेवली जाते. कार्यकर्त्यांना वाटते, मोठे लोक आपल्या पाठीशी उभे राहत आहेत, यामुळे प्रश्न लवकर सुटेल. पण अनेकदा हे समर्थन नसून ताबा घेण्याची प्रक्रिया असते. कारण जिथे लोकशक्ती आहे तिथे मतशक्ती आहे, आणि जिथे मतशक्ती आहे तिथे राजकारणाचे डोळे असणारच. हळूहळू चळवळीचे नेतृत्व बदलू लागते. मूळ कार्यकर्ते बाजूला पडतात आणि “संपर्क असलेले”, “पोहोच असलेले”, “नेत्यांच्या जवळचे” लोक पुढे येऊ लागतात. चळवळीच्या बैठकीत मुद्द्यांपेक्षा फोटो काढण्यावर भर दिला जातो. प्रश्नांपेक्षा प्रेसनोट महत्त्वाच्या वाटू लागतात. संघर्षापेक्षा मंच, घोषणांपेक्षा बॅनर, विचारांपेक्षा व्हायरल पोस्ट आणि बांधिलकीपेक्षा उपस्थितीपत्रक महत्त्वाचे वाटू लागते. अशा वेळी चळवळीचा आत्मा मरू लागतो. बाहेरून ती चळवळ दिसते, पण आतून ती रिकामी झालेली असते. राजकारणाचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे ग्लॅमर आणि पैसा. आजच्या काळात सत्तेभोवती एक वेगळे तेज निर्माण झाले आहे. मोठ्या गाड्या, सुरक्षा, मंच, सत्कार, बॅनर, सोशल मीडियावरील प्रसिद्धी, सततची हालचाल, पैशांचा प्रवाह—हे सर्व पाहून अनेक तरुणांना समाजकारणाची संयमी, काटेरी, कष्टप्रद वाट निरर्थक वाटू लागते. समाजकारणात वर्षानुवर्षे काम करूनही नाव नसते, पद नसते, घरची परिस्थिती तशीच राहते, उलट शत्रू वाढतात. पण राजकारणात थोडे हुशार नेटवर्किंग, थोडा आवाज, थोडी निष्ठा, थोडी चमचेगिरी आणि योग्य वेळी योग्य छावणीत उभे राहणे यामुळे अनेक दरवाजे उघडतात. म्हणूनच अनेकांना विचारांपेक्षा व्यासपीठ, संघर्षापेक्षा सेल्फी, आणि चळवळीपेक्षा पक्ष कार्यालय अधिक आकर्षक वाटते. यामुळे समाजकारणाची खरी वानवा निर्माण होत आहे. आज समाजात कार्यकर्ते दिसतात, पण तळमळीचे कार्यकर्ते कमी होत चालले आहेत. कारण आज अनेकांना “काम” करायचे नसते, “ओळख” बनवायची असते. “प्रश्न” सोडवायचा नसतो, “प्रतिमा” उभी करायची असते. “समाजासाठी जगायचे” नसते, “समाजात दिसायचे” असते. ही मानसिकता चळवळींसाठी अत्यंत घातक आहे. कारण सामाजिक चळवळींचे बळ हे त्याग, सातत्य, प्रामाणिकपणा, वैचारिक स्पष्टता आणि लोकांशी असलेले नाते यात असते; तर राजकारणाची पद्धत अनेकदा तडजोड, गटबाजी, हितसंबंध आणि क्षणिक फायद्यांवर चालते. दोन्हींची कार्यपद्धती वेगळी आहे. त्यामुळे जेव्हा समाजकारण राजकारणाच्या पद्धतीने चालवले जाते, तेव्हा त्याचा परिणाम विघटनात होतो. अनेक ऐतिहासिक चळवळींचे निरीक्षण केले तर दिसते की, त्यांच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात लोकशक्ती, नैतिकता आणि वैचारिक ताकद होती. पण नंतर नेतृत्वाचे व्यक्तीपूजन, सत्तेच्या जवळ जाण्याची लालसा, आर्थिक व्यवहार, अंतर्गत मत्सर, जातीय आणि पक्षीय गणिते, आणि कार्यकर्त्यांचे खच्चीकरण यामुळे त्या कमकुवत झाल्या. चळवळींमध्ये मतभेद असणे स्वाभाविक आहे; पण मतभेदांचे रूपांतर जर अहंकाराच्या युद्धात झाले, तर प्रश्न मरतो आणि व्यक्ती उरतात. मग प्रश्नासाठी सुरू झालेली चळवळ ही “कोण मोठा?”, “कोण प्रमुख?”, “कोणाचा फोटो पुढे?”, “कोणाला स्टेजवर बसवायचे?” या क्षुल्लक गोष्टींत अडकते. समाज दूरून हे सगळे पाहतो आणि हळूहळू त्याचा विश्वासच उडतो. सामाजिक चळवळींच्या मोडतोडीमागे आणखी एक गंभीर कारण म्हणजे आर्थिक स्वायत्ततेचा अभाव. समाजकारण करणाऱ्या माणसाकडे बहुतांश वेळा स्थिर साधने नसतात. कार्यक्रम, प्रवास, निवेदने, मोर्चे, कायदेशीर लढाया, जनजागृती, साहित्य, पोस्टर, संघटन—या सर्वांसाठी पैसा लागतो. आणि जिथे पैसा लागतो तिथे “दाता” येतो. अनेकदा हा दाता राजकीय असतो. तो निधी देतो, मदत करतो, व्यवस्था करतो, पण त्याबदल्यात स्वतंत्र विचाराचा गळा आवळतो. मग चळवळीला प्रश्न विचारण्याचे स्वातंत्र्य राहत नाही. ज्या हाताने मदत घेतली, त्याच हाताविरुद्ध आवाज उठवताना अनेकांच्या पायात बेड्या पडतात. म्हणूनच समाजकारणाची खरी ताकद ही आर्थिक प्रामाणिकता आणि लोकाधारित स्वावलंबनात असते. लोकांनी दिलेल्या छोट्या-छोट्या योगदानातून उभी राहिलेली चळवळ अधिक सशक्त आणि निर्भय असते. आजच्या काळात सोशल मीडिया हा देखील एक मोठा घटक आहे. समाजकारणाचा प्रसार करण्यासाठी तो उपयोगी आहे; पण त्याने एक नवा रोगही आणला आहे—क्षणिक क्रांतीचा रोग. पोस्ट टाकली, व्हिडिओ केला, दोन भाषणे झाली, फोटो व्हायरल झाले की काहींना वाटते चळवळ झाली. पण खरी चळवळ ही ग्राउंडवर, लोकांत, घामात, संघर्षात, अभ्यासात आणि सातत्यात घडते. सोशल मीडियाने आज अनेकांना “कार्यकर्ता” बनवले आहे, पण त्यातील अनेक जण केवळ डिजिटल घोषणाबाज असतात. राजकारणाला ही पद्धत अधिक अनुकूल आहे, कारण ती दिसणे वाढवते; पण समाजकारणाला बदल हवा असतो. आणि बदलाला कॅमेरा नाही, कष्ट लागतात. समाजकारण ही खरंच काटेरी वाट आहे. या वाटेवर चालताना टाळ्यांपेक्षा टोमणे जास्त मिळतात. पाठिंब्यापेक्षा संशय जास्त मिळतो. सन्मानापेक्षा अपमान जास्त मिळतो. अनेकदा आपल्याच लोकांकडून अविश्वास मिळतो. कधी कधी ज्यांच्यासाठी लढतो तेच लोक अडचणीच्या वेळी बाजूला होतात. कुटुंबीय नाराज होतात, आर्थिक ओढाताण होते, वेळ जातो, आयुष्य झिजते. पण तरीही काही जिद्दी लोक ही वाट निवडतात, कारण त्यांना पद नको असते—परिवर्तन हवे असते. अशा लोकांवरच समाज उभा असतो. पण दुःख हे आहे की, अशा लोकांना समाजाने जपले नाही तर उद्या समाजात वक्ते उरतील, कार्यकर्ते नाहीत; पोस्टर उरतील, प्रश्न नाहीत; मेळावे उरतील, मूल्ये नाहीत. राजकारणाचा समाजकारणावर होणारा परिणाम केवळ चळवळींच्या विघटनापुरता मर्यादित नसतो. त्याचा परिणाम लोकांच्या मनोधैर्यावर देखील होतो. जेव्हा लोक पाहतात की, कोणतीही चळवळ शेवटी एखाद्या पक्षाच्या बाजूने जाते, कोणतेही आंदोलन शेवटी तडजोडीत संपते, कोणताही नेता शेवटी पदासाठी झुकतो, तेव्हा लोकांचा विश्वासच तुटतो. मग लोक म्हणू लागतात—“सगळे सारखेच आहेत.” ही भावना लोकशाहीसाठी अत्यंत धोकादायक आहे. कारण लोकांचा जर सामूहिक कृतीवरचा विश्वास गेला, तर अन्यायाविरुद्ध उठणारे आवाज कमी होतात. सत्ता मग अधिक बिनधास्त होते. म्हणूनच आजच्या काळात सामाजिक चळवळींना स्वतःचे काही मूलभूत तत्त्वे ठामपणे उभी करावी लागतील. पहिली गोष्ट म्हणजे विचारांची स्पष्टता. चळवळ कोणत्या प्रश्नासाठी आहे, तिचे ध्येय काय आहे, तिच्या मर्यादा काय आहेत, आणि कोणत्या तडजोडी कधीही स्वीकारायच्या नाहीत—हे स्पष्ट असले पाहिजे. दुसरी गोष्ट म्हणजे नेतृत्वाचे विकेंद्रीकरण. एकाच व्यक्तीभोवती चळवळ उभी राहिली की तिचे भवितव्य त्या व्यक्तीच्या स्वार्थ, अहंकार किंवा कमकुवतपणावर अवलंबून राहते. म्हणूनच समूहनेतृत्व आणि प्रक्रियाधारित संघटन आवश्यक आहे. तिसरी गोष्ट म्हणजे आर्थिक पारदर्शकता. चळवळीचा पैसा, मदत, खर्च, देणग्या याबाबत पूर्ण खुलेपणा असेल तर राजकीय हस्तक्षेपाची शक्यता कमी होते. चौथी गोष्ट म्हणजे अभ्यास आणि लोकसंपर्क. घोषणांनी चळवळ पेटते, पण अभ्यासाने ती टिकते. यासोबतच सामाजिक चळवळींनी तरुणांना केवळ भावना नव्हे, तर संघटन, अभ्यास, लोकशाही, नैतिकता आणि शिस्त यांचे प्रशिक्षण दिले पाहिजे. कारण आज अनेक तरुण आक्रमक आहेत, जागरूक आहेत, प्रश्न विचारतात; पण त्यांना दीर्घकालीन संघटनशक्तीचे भान कमी आहे. राजकारण तात्काळ बक्षिसे देते; समाजकारण उशिरा फळ देते. त्यामुळे समाजकारणात टिकण्यासाठी स्वतःशी प्रामाणिक राहण्याची ताकद लागते. ही ताकद विचारातून, वाचनातून, संघर्षातून आणि जनतेशी असलेल्या नात्यातून येते. समाजकारण आणि राजकारण यांचा संबंध पूर्णपणे तोडणे शक्य नाही, आणि ते आवश्यकही नाही. कारण अनेक सामाजिक प्रश्नांचे समाधान शेवटी धोरणे, कायदे, शासननिर्णय आणि सत्ताकेंद्रांमधूनच घडते. पण फरक इतकाच की, राजकारणाने समाजकारणाचे नेतृत्व करू नये; समाजकारणाने राजकारणाला दिशा द्यावी. चळवळी या पक्षांच्या मागे उभ्या राहू नयेत; पक्षांना प्रश्नांच्या मागे उभे राहायला भाग पाडले पाहिजे. आज उलट घडते आहे—प्रश्न पक्षांच्या मागे उभे राहत आहेत. ही स्थिती बदलली पाहिजे. समाजकारण म्हणजे केवळ मोर्चे, आंदोलने किंवा घोषणाबाजी नाही. समाजकारण म्हणजे माणूस घडवणे, जाणिवा निर्माण करणे, अंधश्रद्धेला प्रश्न विचारणे, संविधानिक मूल्ये रुजवणे, इतिहासाचे भान जागवणे, पर्यावरण जपणे, वारसा वाचवणे, वंचितांच्या बाजूने उभे राहणे, असमानतेवर प्रहार करणे, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे स्वतःच्या सोयीविरुद्ध जाऊन सत्याच्या बाजूने उभे राहणे. ही वाट सोपी नसते; पण समाजाच्या भवितव्यासाठी आवश्यक असते. आज गरज आहे ती नव्या समाजधर्मी पिढीची—जिला पदापेक्षा प्रश्न महत्त्वाचा वाटेल, प्रसिद्धीपेक्षा प्रामाणिकपणा महत्त्वाचा वाटेल, आणि पक्षापेक्षा परिवर्तन महत्त्वाचे वाटेल. समाजाला जर खरंच बदलायचे असेल, तर राजकीय चमकधमक पाहून भुलणारे नव्हे, तर समाजाच्या जखमांवर फुंकर घालणारे, सत्यासाठी उभे राहणारे, आणि सत्तेला प्रश्न विचारणारे लोक उभे राहिले पाहिजेत. कारण शेवटी, समाज उभा राहतो तो सत्तेच्या दारात वाकणाऱ्यांमुळे नाही, तर सत्यासाठी ताठ उभे राहणाऱ्यांमुळे. आणि म्हणूनच आज पुन्हा एकदा ठामपणे म्हणावेसे वाटते— **राजकारणापुढे शहाणपण चालत नाही,* *पण शहाणपणाशिवाय समाज वाचत नाही.**