मुदगल येथील दुसऱ्या नवीन  शिलालेखाचे वाचन पुणे येथील वीरगळ अभ्यासक व शिलालेख वाचक अनिल दुधाणे यांनी केले वाचन विलास बारहाते मानवत : गेल्या भागात आपण पहिल्या शिलालेख बद्दल माहिती जाणून घेतली आहे. आता दुसऱ्या शिलालेख हा परभणी जिल्ह्यातील पाथरी तालुक्यातील गोदावरी नदीच्या काठावर असलेले मौजे मुदगल येथील मुदगलेश्वर महादेव मंदिराच्या (नदी पात्रात) मुख्य प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला खाली भिंतीवर कोरलेला आहे. सदर शिलालेख हा कोरीव स्वरूपाचा असून सहा ओळीचा देवनागरी लिपीतील संस्कृत भाषेत कोरलेला आहे. शिलालेखावर वातावरणाचा व तसेच पुरातील पाण्याचा परिणाम झाला असून बराचसा भाग पुसट झाला आहे. छाप घेतल्या नंतर  लेखाची अक्षरे सहज ठळकपणे वाचता येतात. *शिलालेखाचे वाचन* १. श्री गणेशाय नमः । श्री मुदगली विजयते । २. स्वस्ति श्री नृप-शालिवाहन शके षड्-अमिष-पौष ३. वि १७१६ संख्याते विधि-विशाखी-प्रथमम् आनंद ४. संवत्सरे तंत्रे श्री-मुनि-मुद्गलस्य बहुशः कोणा- ५. दीप्ति-हितः प्रासादः खलु गोहा-या परिवृत्तः सिद्धि- ६. मनो-वज्रवत् ॥ १॥ शुभं भवतु सर्वेषां जनानाम् ॥ *संहिता* श्रीगणेशाय नमः। श्रीमुद्गली विजयते। स्वस्ति। श्रीनृप-शालिवाहन शके षोडश-शत-सप्तदशाधिक-एक (१७१६) संख्याते, विधि-विषये, प्रथमम् आनंद-नाम संवत्सरे। तत्र श्रीमुनि-मुद्गलस्य बहुशः कोणादि-दीप्ति-हितः प्रासादः खलु लोके परिवृत्तः, सिद्धि-मनो-वज्रवत्॥ १॥ शुभं भवतु सर्वेषां जनानाम्॥ * शिलालेख अर्थ*  श्री गणेशाला नमस्कार, श्री मुदगलांचा विजय असो.शुभ होवो. श्री नृप शालिवाहन शके १७१६ मध्ये, 'आनंद' नामक संवत्सरात, म्हणजेच सन १७९४ साली विधिपूर्वक त्या वेळी श्री मुनी मुदगलांचा, अनेक कोनांनी तेजस्वी व लोकहितकारी असा प्रासाद (मंदिर) बांधून तो जगात प्रसिद्ध झाला; तो सिद्धीसाठी मनाच्या वज्रासारखा दृढ असो सर्व लोकांचे मंगल होवो. *शिलालेखाचे महत्व* शालिवाहन शके १७१६ (इ.स. १७९४-९५) असा स्पष्ट दिनांक दिलेला आहे. हा काळ मराठा साम्राज्याच्या उत्तर मराठेशाहीचा असून छत्रपती शाहू दुसरे यांच्या कालखंडाशी सुसंगत आहे. त्यामुळे हा लेख मराठेशाही कालीन देवस्थान-विकासाचा थेट पुरावा ठरतो. "श्रीगणेशाय नमः" व "श्रीमुदगली विजयते" या वाक्यांमधून गणेशाच्या मुदुल रूपाची उपासना स्पष्ट होते. मुदुल परंपरेचा आधार मुद्दल पुराण मध्ये आढळतो. त्यामुळे हा शिलालेख गाणपत्य तांत्रिक-पुराणपर परंपरेचा स्थानिक पुरावा आहे. "बहुशः कोणादि-दीमि-हितः प्रासादः या उल्लेखावरून मंदिर बहुकोनी (बहुभुज) रचनेचे असावे. 'प्रासाद' शब्द शास्त्रीय मंदिर-रचनेसाठी वापरला जातो (गर्भगृह, शिखर, मंडपयुक्त रचना) यामुळे मराठे कालीन मंदिर स्थापत्याचा एक नमुना नोंदविला जातो, "विधि-विपये" व "सिद्धिमनोवजवत्" हे शब्द तांत्रिक विधी, प्रतिष्ठा व सिद्धी-संकल्पना दर्शवतात. हे केवळ वास्तू-नोंद नसून आध्यात्मिक साधना व सिद्धीभाव व्यक्त करणारा लेख आहे. शेवटी "शुभं भवतु सर्वेषां जनानाम्" सर्व जनांचे मंगल होवो. धार्मिक बांधकामाचे अंतिम उद्दिष्ट समाजकल्याण असल्याचे सूचित होते. इतिहास, धर्मपरंपरा आणि स्थापत्यशास्त्र या तिन्ही दृष्टिकोनांत अत्यंत महत्वाचा असून तो मराठाकालीन समाजाच्या सांस्कृतिक मानसाचे द्योतक आहे. शिलालेखाचे वाचक :- परभणी जिल्हा गॅझेट १९८८ पान ६३४ कि .का. चौधरी तर सदर शिलालेख संशोधन कार्यात नागेश जोशी यांनी अनिल दुधाणे यांना सहकार्य केले.

विलास बारहाते

मानवत, परभणी, महाराष्ट्र•

5 hrs ago

मुदगल येथील दुसऱ्या नवीन  शिलालेखाचे वाचन पुणे येथील वीरगळ अभ्यासक व शिलालेख वाचक अनिल दुधाणे यांनी केले वाचन विलास बारहाते मानवत : गेल्या भागात आपण पहिल्या शिलालेख बद्दल माहिती जाणून घेतली आहे. आता दुसऱ्या शिलालेख हा परभणी जिल्ह्यातील पाथरी तालुक्यातील गोदावरी नदीच्या काठावर असलेले मौजे मुदगल येथील मुदगलेश्वर महादेव मंदिराच्या (नदी पात्रात) मुख्य प्रवेशद्वाराच्या डाव्या बाजूला खाली भिंतीवर कोरलेला आहे. सदर शिलालेख हा कोरीव स्वरूपाचा असून सहा ओळीचा देवनागरी लिपीतील संस्कृत भाषेत कोरलेला आहे. शिलालेखावर वातावरणाचा व तसेच पुरातील पाण्याचा परिणाम झाला असून बराचसा भाग पुसट झाला आहे. छाप घेतल्या नंतर  लेखाची अक्षरे सहज ठळकपणे वाचता येतात. *शिलालेखाचे वाचन* १. श्री गणेशाय नमः । श्री मुदगली विजयते । २. स्वस्ति श्री नृप-शालिवाहन शके षड्-अमिष-पौष ३. वि १७१६ संख्याते विधि-विशाखी-प्रथमम् आनंद ४. संवत्सरे तंत्रे श्री-मुनि-मुद्गलस्य बहुशः कोणा- ५. दीप्ति-हितः प्रासादः खलु गोहा-या परिवृत्तः सिद्धि- ६. मनो-वज्रवत् ॥ १॥ शुभं भवतु सर्वेषां जनानाम् ॥ *संहिता* श्रीगणेशाय नमः। श्रीमुद्गली विजयते। स्वस्ति। श्रीनृप-शालिवाहन शके षोडश-शत-सप्तदशाधिक-एक (१७१६) संख्याते, विधि-विषये, प्रथमम् आनंद-नाम संवत्सरे। तत्र श्रीमुनि-मुद्गलस्य बहुशः कोणादि-दीप्ति-हितः प्रासादः खलु लोके परिवृत्तः, सिद्धि-मनो-वज्रवत्॥ १॥ शुभं भवतु सर्वेषां जनानाम्॥ * शिलालेख अर्थ*  श्री गणेशाला नमस्कार, श्री मुदगलांचा विजय असो.शुभ होवो. श्री नृप शालिवाहन शके १७१६ मध्ये, 'आनंद' नामक संवत्सरात, म्हणजेच सन १७९४ साली विधिपूर्वक त्या वेळी श्री मुनी मुदगलांचा, अनेक कोनांनी तेजस्वी व लोकहितकारी असा प्रासाद (मंदिर) बांधून तो जगात प्रसिद्ध झाला; तो सिद्धीसाठी मनाच्या वज्रासारखा दृढ असो सर्व लोकांचे मंगल होवो. *शिलालेखाचे महत्व* शालिवाहन शके १७१६ (इ.स. १७९४-९५) असा स्पष्ट दिनांक दिलेला आहे. हा काळ मराठा साम्राज्याच्या उत्तर मराठेशाहीचा असून छत्रपती शाहू दुसरे यांच्या कालखंडाशी सुसंगत आहे. त्यामुळे हा लेख मराठेशाही कालीन देवस्थान-विकासाचा थेट पुरावा ठरतो. "श्रीगणेशाय नमः" व "श्रीमुदगली विजयते" या वाक्यांमधून गणेशाच्या मुदुल रूपाची उपासना स्पष्ट होते. मुदुल परंपरेचा आधार मुद्दल पुराण मध्ये आढळतो. त्यामुळे हा शिलालेख गाणपत्य तांत्रिक-पुराणपर परंपरेचा स्थानिक पुरावा आहे. "बहुशः कोणादि-दीमि-हितः प्रासादः या उल्लेखावरून मंदिर बहुकोनी (बहुभुज) रचनेचे असावे. 'प्रासाद' शब्द शास्त्रीय मंदिर-रचनेसाठी वापरला जातो (गर्भगृह, शिखर, मंडपयुक्त रचना) यामुळे मराठे कालीन मंदिर स्थापत्याचा एक नमुना नोंदविला जातो, "विधि-विपये" व "सिद्धिमनोवजवत्" हे शब्द तांत्रिक विधी, प्रतिष्ठा व सिद्धी-संकल्पना दर्शवतात. हे केवळ वास्तू-नोंद नसून आध्यात्मिक साधना व सिद्धीभाव व्यक्त करणारा लेख आहे. शेवटी "शुभं भवतु सर्वेषां जनानाम्" सर्व जनांचे मंगल होवो. धार्मिक बांधकामाचे अंतिम उद्दिष्ट समाजकल्याण असल्याचे सूचित होते. इतिहास, धर्मपरंपरा आणि स्थापत्यशास्त्र या तिन्ही दृष्टिकोनांत अत्यंत महत्वाचा असून तो मराठाकालीन समाजाच्या सांस्कृतिक मानसाचे द्योतक आहे. शिलालेखाचे वाचक :- परभणी जिल्हा गॅझेट १९८८ पान ६३४ कि .का. चौधरी तर सदर शिलालेख संशोधन कार्यात नागेश जोशी यांनी अनिल दुधाणे यांना सहकार्य केले.