भारत अध्यात्माची मोठी परंपरा असलेला आणि विविधतेने नटलेला देश आहे, जिथे कुलदेवता आणि इष्ट देवतांना सर्वोच्च स्थान दिले जाते. लग्नकार्ये किंवा इतर शुभ कार्यांपूर्वी किंवा नंतर देवाचे दर्शन घेणे ही हजारो वर्षांची परंपरा आहे. कोट्यवधी भाविक सांसारिक अडचणी, आजारपण, धनप्राप्ती, पुत्रप्राप्ती किंवा केवळ मनाच्या शांतीसाठी दरवर्षी विविध तीर्थक्षेत्रांना भेटी देतात. मात्र, आजच्या काळात धार्मिक स्थळांवरील ही अफाट गर्दी आणि तिचे बदललेले स्वरूप खरंच आवश्यक आहे का, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होत आहे. सध्या धार्मिक क्षेत्रांचे मोठ्या प्रमाणावर 'पर्यटनात' रूपांतर झाले असून, भाविकांची संख्या प्रचंड वाढत आहे. दुर्दैवाने, मंदिर प्रशासनाचा कारभार अत्यंत नियोजनशून्य असल्याचा अनुभव पावलोपावली येतो. तासन्तास रांगेत उभे राहिल्यानंतर मुख्य गाभाऱ्याजवळ पोहोचलेल्या भाविकांना मंदिरातील कर्मचाऱ्यांकडून अरेरावी, उद्धट भाषा आणि ढकलाढकलीला सामोरे जावे लागते. ज्या देवाच्या दर्शनासाठी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करून आलेले असतात, त्या देवाचे रूप डोळ्यात साठवण्यासाठी त्यांना साधे पाच सेकंदही दिले जात नाहीत आणि वस्तूसारखे बाहेर हाकलले जाते. आजच्या महागाईच्या काळात एका सामान्य भाविकाला आपल्याच राज्यातील एखाद्या मोठ्या धार्मिक स्थळाला भेट देण्यासाठी किमान १,००० ते ५,००० रुपये खर्च येतो. परराज्यातील मंदिरासाठी तर हा खर्च १०,००० ते १ लाखांपर्यंत पोहोचतो. 'चारधाम' सारख्या पवित्र यात्रेसाठी तर लोक आयुष्याची पुंजी, म्हणजेच लाखो रुपये खर्च करतात, ते केवळ आणि केवळ आस्थेपोटी. या प्रवासात होणारा शारीरिक त्रास, वाहतुकीची कोंडी, राहण्या-खाण्याची गैरसोय हे सर्व सोसून जेव्हा भाविक मंदिराबाहेर पडतो, तेव्हा त्याच्या मनात एकच विचार येतो की, "इतका पैसा खर्च करून, एवढा त्रास सहन करून मी स्वतःला अपमानित करून घेण्यासाठी इथे आलो होतो का?" परिणामी, मनशांतीसाठी गेलेला माणूस मनावर खोल जखम आणि यातना घेऊन घरी परततो. पूर्वी देवदर्शन शांततेत, एकांतात आणि श्रद्धेने केले जायचे. परंतु आज तिथे सोशल मीडियावरील 'रील्स', 'स्टेटस' आणि व्ही.आय.पी. (VIP) संस्कृतीचा सुळसुळाट झाला आहे. पैशांच्या जोरावर मिळणारे व्ही.आय.पी. दर्शन हे खऱ्या आणि गरीब भाविकाच्या श्रद्धेचा अपमान करणारे आहे. देव कधीच सांगत नाही की माझ्या दर्शनासाठी स्वतःचा अपमान करून घ्या किंवा हजारो-लाखो रुपये खर्च करून गर्दीचा हिस्सा बना. मंदिर कमिटी, प्रशासन आणि ट्रस्टींनी आता या विषयावर गांभीर्याने आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. त्यांनी आपल्या अंतर्गत असलेल्या सेवेकरी, पुजारी, सुरक्षा रक्षक आणि कंत्राटी कर्मचाऱ्यांना शिस्त व शिष्टाचाराचे धडे दिले पाहिजेत, तसेच भाविकांशी प्रेमळ व आदराची भाषा वापरण्यासाठी त्यांना प्रवृत्त केले पाहिजे. मंदिराच्या प्रशासनाने एक कटू पण त्रिकालबाधित सत्य लक्षात ठेवले पाहिजे की, मंदिरात येणारी प्रत्येक व्यक्ती केवळ एक साधा भाविक नसून, ती या संपूर्ण व्यवस्थेचा 'मालक' आहे. भाविक श्रद्धेने दानपेटीत टाकतात आणि विविध सेवांचे शुल्क भरतात, त्याच पैशातून तिथल्या पुजाऱ्यांपासून ते सुरक्षारक्षकांपर्यंत सर्वांचे पगार होतात आणि त्यांचे संसार चालतात. ज्यांच्या पैशावर आपला उदरनिर्वाह चालतो, त्यांचाच अपमान करण्याचा अधिकार कर्मचाऱ्यांना कोणी दिला? हा कृतघ्नपणा थांबायलाच हवा. केवळ मंदिर प्रशासनाला दोष देऊन चालणार नाही, तर शासनानेही या गंभीर बाबीकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. अनेक मोठ्या मंदिरांवर सरकारी नियंत्रण किंवा प्रशासकीय बोर्ड असतात. शासनाने कायद्यामध्ये आवश्यक ते बदल करून, मंदिर ट्रस्टी आणि नियुक्त अधिकाऱ्यांवर भाविकांच्या वाढत्या तक्रारींनुसार थेट कारवाईची तरतूद करायला हवी. जर एखाद्या मंदिरात भाविकांशी गैरवर्तन होत असेल, तर तिथल्या प्रशासकीय प्रमुखाला थेट जबाबदार धरून त्यांच्यावर दंडात्मक किंवा निलंबनाची कारवाई झाली पाहिजे, तरच या व्यवस्थेला वचक बसेल. या सगळ्या मनस्तापातून मार्ग काढण्यासाठी भाविकांनीही आता आपली मानसिकता बदलण्याची वेळ आली आहे. "सेवा परमो धर्मः" आणि "मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा" हा आपल्या संस्कृतीचा मूळ गाभा आहे. हजारो-लाखो रुपये खर्च करून, रांगेत अपमान सोसून देवदर्शन घेण्याऐवजी, 'माणसात देव शोधण्याची' प्रवृत्ती आपण वाढीस लावली पाहिजे. आपल्या आजूबाजूला अनेक गरजू, गरीब, अनाथ मुले आणि वृद्ध व्यक्ती असतात. मंदिराच्या पेटीत लाखो रुपये अर्पण करण्याऐवजी, जर आपण आपल्या परिसरातील एखाद्या भुकेलेल्याला अन्न दिले, एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाचा खर्च उचलला, किंवा रुग्णाला उपचारासाठी मदत केली, तर त्यातून मिळणारा आनंद आणि मनशांती कोणत्याही मंदिरात मिळणाऱ्या शांतीपेक्षा नक्कीच मोठी असेल. तोच खऱ्या अर्थाने ईश्वराचा आशीर्वाद ठरेल. सादरकर्ता: गजानन गंगाधरराव बिडकर मुख्य संपादक: साप्ताहिक महिमा खादीचा तेलंगणा राज्यध्यक्ष: पुरोगामी पत्रकार संघ (भारत)

Gajanan Bidkar

Nanded, Maharashtra•

1 hr ago

भारत अध्यात्माची मोठी परंपरा असलेला आणि विविधतेने नटलेला देश आहे, जिथे कुलदेवता आणि इष्ट देवतांना सर्वोच्च स्थान दिले जाते. लग्नकार्ये किंवा इतर शुभ कार्यांपूर्वी किंवा नंतर देवाचे दर्शन घेणे ही हजारो वर्षांची परंपरा आहे. कोट्यवधी भाविक सांसारिक अडचणी, आजारपण, धनप्राप्ती, पुत्रप्राप्ती किंवा केवळ मनाच्या शांतीसाठी दरवर्षी विविध तीर्थक्षेत्रांना भेटी देतात. मात्र, आजच्या काळात धार्मिक स्थळांवरील ही अफाट गर्दी आणि तिचे बदललेले स्वरूप खरंच आवश्यक आहे का, असा गंभीर प्रश्न उपस्थित होत आहे. सध्या धार्मिक क्षेत्रांचे मोठ्या प्रमाणावर 'पर्यटनात' रूपांतर झाले असून, भाविकांची संख्या प्रचंड वाढत आहे. दुर्दैवाने, मंदिर प्रशासनाचा कारभार अत्यंत नियोजनशून्य असल्याचा अनुभव पावलोपावली येतो. तासन्तास रांगेत उभे राहिल्यानंतर मुख्य गाभाऱ्याजवळ पोहोचलेल्या भाविकांना मंदिरातील कर्मचाऱ्यांकडून अरेरावी, उद्धट भाषा आणि ढकलाढकलीला सामोरे जावे लागते. ज्या देवाच्या दर्शनासाठी शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करून आलेले असतात, त्या देवाचे रूप डोळ्यात साठवण्यासाठी त्यांना साधे पाच सेकंदही दिले जात नाहीत आणि वस्तूसारखे बाहेर हाकलले जाते. आजच्या महागाईच्या काळात एका सामान्य भाविकाला आपल्याच राज्यातील एखाद्या मोठ्या धार्मिक स्थळाला भेट देण्यासाठी किमान १,००० ते ५,००० रुपये खर्च येतो. परराज्यातील मंदिरासाठी तर हा खर्च १०,००० ते १ लाखांपर्यंत पोहोचतो. 'चारधाम' सारख्या पवित्र यात्रेसाठी तर लोक आयुष्याची पुंजी, म्हणजेच लाखो रुपये खर्च करतात, ते केवळ आणि केवळ आस्थेपोटी. या प्रवासात होणारा शारीरिक त्रास, वाहतुकीची कोंडी, राहण्या-खाण्याची गैरसोय हे सर्व सोसून जेव्हा भाविक मंदिराबाहेर पडतो, तेव्हा त्याच्या मनात एकच विचार येतो की, "इतका पैसा खर्च करून, एवढा त्रास सहन करून मी स्वतःला अपमानित करून घेण्यासाठी इथे आलो होतो का?" परिणामी, मनशांतीसाठी गेलेला माणूस मनावर खोल जखम आणि यातना घेऊन घरी परततो. पूर्वी देवदर्शन शांततेत, एकांतात आणि श्रद्धेने केले जायचे. परंतु आज तिथे सोशल मीडियावरील 'रील्स', 'स्टेटस' आणि व्ही.आय.पी. (VIP) संस्कृतीचा सुळसुळाट झाला आहे. पैशांच्या जोरावर मिळणारे व्ही.आय.पी. दर्शन हे खऱ्या आणि गरीब भाविकाच्या श्रद्धेचा अपमान करणारे आहे. देव कधीच सांगत नाही की माझ्या दर्शनासाठी स्वतःचा अपमान करून घ्या किंवा हजारो-लाखो रुपये

खर्च करून गर्दीचा हिस्सा बना. मंदिर कमिटी, प्रशासन आणि ट्रस्टींनी आता या विषयावर गांभीर्याने आत्मपरीक्षण करण्याची गरज आहे. त्यांनी आपल्या अंतर्गत असलेल्या सेवेकरी, पुजारी, सुरक्षा रक्षक आणि कंत्राटी कर्मचाऱ्यांना शिस्त व शिष्टाचाराचे धडे दिले पाहिजेत, तसेच भाविकांशी प्रेमळ व आदराची भाषा वापरण्यासाठी त्यांना प्रवृत्त केले पाहिजे. मंदिराच्या प्रशासनाने एक कटू पण त्रिकालबाधित सत्य लक्षात ठेवले पाहिजे की, मंदिरात येणारी प्रत्येक व्यक्ती केवळ एक साधा भाविक नसून, ती या संपूर्ण व्यवस्थेचा 'मालक' आहे. भाविक श्रद्धेने दानपेटीत टाकतात आणि विविध सेवांचे शुल्क भरतात, त्याच पैशातून तिथल्या पुजाऱ्यांपासून ते सुरक्षारक्षकांपर्यंत सर्वांचे पगार होतात आणि त्यांचे संसार चालतात. ज्यांच्या पैशावर आपला उदरनिर्वाह चालतो, त्यांचाच अपमान करण्याचा अधिकार कर्मचाऱ्यांना कोणी दिला? हा कृतघ्नपणा थांबायलाच हवा. केवळ मंदिर प्रशासनाला दोष देऊन चालणार नाही, तर शासनानेही या गंभीर बाबीकडे लक्ष देणे गरजेचे आहे. अनेक मोठ्या मंदिरांवर सरकारी नियंत्रण किंवा प्रशासकीय बोर्ड असतात. शासनाने कायद्यामध्ये आवश्यक ते बदल करून, मंदिर ट्रस्टी आणि नियुक्त अधिकाऱ्यांवर भाविकांच्या वाढत्या तक्रारींनुसार थेट कारवाईची तरतूद करायला हवी. जर एखाद्या मंदिरात भाविकांशी गैरवर्तन होत असेल, तर तिथल्या प्रशासकीय प्रमुखाला थेट जबाबदार धरून त्यांच्यावर दंडात्मक किंवा निलंबनाची कारवाई झाली पाहिजे, तरच या व्यवस्थेला वचक बसेल. या सगळ्या मनस्तापातून मार्ग काढण्यासाठी भाविकांनीही आता आपली मानसिकता बदलण्याची वेळ आली आहे. "सेवा परमो धर्मः" आणि "मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा" हा आपल्या संस्कृतीचा मूळ गाभा आहे. हजारो-लाखो रुपये खर्च करून, रांगेत अपमान सोसून देवदर्शन घेण्याऐवजी, 'माणसात देव शोधण्याची' प्रवृत्ती आपण वाढीस लावली पाहिजे. आपल्या आजूबाजूला अनेक गरजू, गरीब, अनाथ मुले आणि वृद्ध व्यक्ती असतात. मंदिराच्या पेटीत लाखो रुपये अर्पण करण्याऐवजी, जर आपण आपल्या परिसरातील एखाद्या भुकेलेल्याला अन्न दिले, एखाद्या गरीब विद्यार्थ्याच्या शिक्षणाचा खर्च उचलला, किंवा रुग्णाला उपचारासाठी मदत केली, तर त्यातून मिळणारा आनंद आणि मनशांती कोणत्याही मंदिरात मिळणाऱ्या शांतीपेक्षा नक्कीच मोठी असेल. तोच खऱ्या अर्थाने ईश्वराचा आशीर्वाद ठरेल. सादरकर्ता: गजानन गंगाधरराव बिडकर मुख्य संपादक: साप्ताहिक महिमा खादीचा तेलंगणा राज्यध्यक्ष: पुरोगामी पत्रकार संघ (भारत)