ਪਿੰਡ ਚੋਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਦੌੜਦੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੌਲਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜੀਬ ਸਨਸਨੀ। ਮਰਾਸੀ ਕੁੜੀ ਬੈਣੋ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਟੋਭੇ ਤੇ ਕਪੜੇ ਧੋਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਝਿਊਰਾਂ ਦੀ ਜੰਨਤ ਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਪਿੰਡ ਚੋਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਦੌੜਦੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੌਲਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜੀਬ ਸਨਸਨੀ। ਮਰਾਸੀ ਕੁੜੀ ਬੈਣੋ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਟੋਭੇ ਤੇ ਕਪੜੇ ਧੋਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਝਿਊਰਾਂ ਦੀ ਜੰਨਤ ਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਰ ਤੀਵੀਆਂ ਉਨਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਬੈਣੋ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦੌੜਗੀ। ਕਾਕੂ ਲੁਹਾਰ ਦੀ ਬੀਵੀ 19 ਸਾਲ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਬਾਦ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਗੀ। ਮੈਂ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਕਾਕੂ ਲਹਾਰ ਦੀ ਭੱਠੀ ਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੀਵੀ ਸਾਣ ਦਾ ਪਟਾ ਖਿਚਦੀ, ਕਾਕੂ ਕੁਹਾੜੀਆ ਗੰਡਾਸੇ ਤੇਜ ਕਰਦਾ। ਬੈਣੋ ਤੇ ਕਾਕੂ ਦੀ ਬੀਵੀ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀਆਂ। 1944 ਚ ਮੈਂ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਲਾਟ ਘੜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸੀਨ ਮੈਂ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੇ ਗੱਡੀ ਉਡੀਕਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ਇੰਜਣ ਧੂੰਆਂ ਛਡਦਾ ਮੱਚੇ ਕੋਲੇ ਕੇਰਦਾ। ਨਾਟਕ ਚ ਭੱਠੀ ਦੇ ਕੋਲੇ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਇੰਜਣ ਦੇ ਧੂੰਏ ਤੇ ਮਘਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਦਾ ਸੀ। ਸੋਢੀ ਜੁਗਿੰਦਰ ਸ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਆਗਿਆ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ, ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਚ ਅਕਸਰ ਮਾਂ, ਧੀ ਬਣਦੀਆਂ। ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸੋਚੀ। ਖਰੜਾ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੁਖ-ਬੰਦ ਲਿਖਣ ਨੂੰ। ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਨਵਤੇਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕੀਤਾ। ਅਖੀਰ ਖਰੜਾ ਵਾਪਿਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਨਾਟਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਲਗੀ ਸੀ, ਕਾਗਜ ਕਿਲੱਤ। ਮੋਹਨ ਸ ਨੇ ਛਾਪਿਆ, ਬਿਨਾ ਭੂਮਿਕਾ। ਟਾਈਟਲ ਕਵਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਾਇਆ- ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਨਿੱਗਰ ਕਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਚ। ਮੰਚ ਤੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰਿਹਸਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟ ਹੋਇਆ। ਇਕਬਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਕੂ ਲੁਹਾਰ ਬਣਿਆ, ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ (ਫ਼ਿਲਮ ਐਕਟਰ) ਗੱਜਣ, ਮੋਹਿਨੀ ਦਾਸ ਸੀ ਬੈਣੋ ਤੇ ਆਗਿਆ ਅਰੋੜਾ ਸੰਤੀ ਬਣੀ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਮਤਿਆਜ ਅਲੀ ਤਾਜ, ਰਫ਼ੀ ਪੀਰ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸ ਬੇਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਤੇ ਕਵੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੀ। ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ, ਜੁਬਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਕਈ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਕ ਚ ਆਈਆਂ। ਪਰ ਕਸੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦਾ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਇਆ ਕਿ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੀ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਏਦਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ? ਮੈਂ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰੋ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਐਮਪ੍ਰੱਸ ਰੋਡ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕੋਠੀ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ। ਤੇਰੇ 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ’ ਬਾਰੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਬਸ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁੱਟਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਹੀ ਹਨ ?" ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸੁਆਲ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਰਤ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜੋ 19 ਸਾਲ ਵਿਆਹ ਪਿਛੋਂ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਵੇ। (ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੀ 1950 ਚ ਲਿਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਚੋਂ; ਘਟਨਾਵਾਂ 1930 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਨ) fb ਚੋਂ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ। ਬਾਂਗੜ

News India Times

ਮੂਨਕ, ਸੰਗਰੂਰ, ਪੰਜਾਬ•

3 hrs ago

ਪਿੰਡ ਚੋਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਦੌੜਦੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੌਲਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜੀਬ ਸਨਸਨੀ। ਮਰਾਸੀ ਕੁੜੀ ਬੈਣੋ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਟੋਭੇ ਤੇ ਕਪੜੇ ਧੋਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਝਿਊਰਾਂ ਦੀ ਜੰਨਤ ਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਪਿੰਡ ਚੋਂ ਕੋਈ ਕੁੜੀ ਦੌੜਦੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰੌਲਾ ਪੈਂਦਾ। ਅਜੀਬ ਸਨਸਨੀ। ਮਰਾਸੀ ਕੁੜੀ ਬੈਣੋ ਬਹੁਤ ਸੁਹਣੀ ਸੀ, ਦੁਪਹਿਰੇ ਟੋਭੇ ਤੇ ਕਪੜੇ ਧੋਣ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਝਿਊਰਾਂ ਦੀ ਜੰਨਤ ਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ। ਹੋਰ ਤੀਵੀਆਂ ਉਨਾਂ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਬੈਣੋ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦੌੜਗੀ। ਕਾਕੂ ਲੁਹਾਰ ਦੀ ਬੀਵੀ 19 ਸਾਲ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਬਾਦ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਗੀ। ਮੈਂ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਕਾਕੂ ਲਹਾਰ ਦੀ ਭੱਠੀ ਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਬੀਵੀ ਸਾਣ ਦਾ ਪਟਾ ਖਿਚਦੀ, ਕਾਕੂ ਕੁਹਾੜੀਆ ਗੰਡਾਸੇ ਤੇਜ ਕਰਦਾ। ਬੈਣੋ ਤੇ ਕਾਕੂ ਦੀ ਬੀਵੀ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀਆਂ। 1944 ਚ ਮੈਂ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਲਾਟ ਘੜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸੀਨ ਮੈਂ ਮੁਰਾਦਾਬਾਦ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਤੇ ਗੱਡੀ ਉਡੀਕਦੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ਇੰਜਣ ਧੂੰਆਂ ਛਡਦਾ ਮੱਚੇ ਕੋਲੇ ਕੇਰਦਾ। ਨਾਟਕ ਚ ਭੱਠੀ ਦੇ ਕੋਲੇ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਇੰਜਣ ਦੇ ਧੂੰਏ ਤੇ ਮਘਦੇ ਕੋਲਿਆਂ ਦਾ ਸੀ। ਸੋਢੀ ਜੁਗਿੰਦਰ ਸ ਤੇ ਉਸਦੀ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਆਗਿਆ ਤੇ ਸੰਪੂਰਣ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ, ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਟਕਾਂ ਚ ਅਕਸਰ ਮਾਂ, ਧੀ ਬਣਦੀਆਂ। ਨਾਟਕ ਸਟੇਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਸੋਚੀ। ਖਰੜਾ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੂੰ ਦਿਤਾ ਪੜ੍ਹਕੇ ਮੁਖ-ਬੰਦ ਲਿਖਣ ਨੂੰ। ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਨਵਤੇਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਕੀਤਾ। ਅਖੀਰ ਖਰੜਾ ਵਾਪਿਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਨਾਟਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਠੀਕ ਨੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰੋ: ਮੋਹਨ ਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ। ਦੂਜੀ ਜੰਗ ਲਗੀ ਸੀ, ਕਾਗਜ ਕਿਲੱਤ। ਮੋਹਨ ਸ ਨੇ ਛਾਪਿਆ, ਬਿਨਾ ਭੂਮਿਕਾ। ਟਾਈਟਲ ਕਵਰ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਾਇਆ- ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਨਿੱਗਰ ਕਾਲੇ ਅੱਖਰਾਂ ਚ। ਮੰਚ ਤੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਰਿਹਸਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪਰ ਲਾਹੌਰ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟ ਹੋਇਆ। ਇਕਬਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਕਾਕੂ ਲੁਹਾਰ ਬਣਿਆ, ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ (ਫ਼ਿਲਮ ਐਕਟਰ) ਗੱਜਣ, ਮੋਹਿਨੀ ਦਾਸ ਸੀ ਬੈਣੋ ਤੇ ਆਗਿਆ ਅਰੋੜਾ ਸੰਤੀ ਬਣੀ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਪ੍ਰੋਡਿਊਸ ਕੀਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉਦੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਇਮਤਿਆਜ ਅਲੀ ਤਾਜ, ਰਫ਼ੀ ਪੀਰ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸ ਬੇਦੀ ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਤੇ ਕਵੀ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸੀ। ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸਤਾ, ਜੁਬਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਕਈ ਚਿੱਠੀਆਂ ਹਕ ਚ ਆਈਆਂ। ਪਰ ਕਸੂਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦਾ ਡੈਲੀਗੇਸ਼ਨ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਇਆ ਕਿ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੀ ਲੁਹਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਵੀਆਂ ਏਦਾਂ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ? ਮੈਂ ਸਫਾਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਪ੍ਰੋ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਐਮਪ੍ਰੱਸ ਰੋਡ ਤੇ ਮੇਰੀ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਕੋਠੀ ਮਿਲਣ ਆਏ, ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਬੋਲਣ। ਤੇਰੇ 'ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ’ ਬਾਰੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਬਸ ਲੋਹੇ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁੱਟਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੀਵੀਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਲਹਾਰ ਨਹੀਂ, ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਵੀ ਲੋਹਾ ਕੁੱਟ ਹੀ ਹਨ ?" ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸੁਆਲ ਉਠਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਔਰਤ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਜੋ 19 ਸਾਲ ਵਿਆਹ ਪਿਛੋਂ ਪਤੀ ਤੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਾਲ ਚਲੀ ਜਾਵੇ। (ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਦੇ ਨਾਟਕ ਦੀ 1950 ਚ ਲਿਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਚੋਂ; ਘਟਨਾਵਾਂ 1930 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹਨ) fb ਚੋਂ ਸੰਖੇਪ ਕੀਤਾ। ਬਾਂਗੜ