महाराष्ट्राच्या गौरवशाली इतिहासातील संत, समाजसुधारक आणि आदर्श राज्यकर्त्यांच्या परंपरेतील एक अद्वितीय आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात लोककल्याण, न्यायप्रियता, धर्मपरायणता आणि सक्षम प्रशासनाचा सुंदर संगम आढळतो, ज्यामुळे त्यांना इतिहासाने ‘लोकमाता’ आणि ‘पुण्यश्लोक’ या उपाधी बहाल केल्या आहेत. अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी महाराष्ट्रातील चोंडी गावात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे गावचे पाटील होते, ज्यांनी मुलींना शिक्षण देण्याची फारशी प्रथा नसतानाही अहिल्यादेवींना धार्मिक, नैतिक आणि व्यवहारज्ञानाचे शिक्षण दिले. लहानपणापासूनच त्यांच्यात करुणा, परोपकार आणि नेतृत्वगुण दिसून येत होते. असे सांगितले जाते की, मराठा साम्राज्याचे पराक्रमी सरदार मल्हारराव होळकर यांनी एका मंदिरात त्यांना पूजा करताना पाहून त्यांच्या गुणांनी प्रभावित होऊन आपला पुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह घडवून आणला. विवाहानंतर त्या माळवा प्रांतातील होळकर घराण्यात आल्या आणि त्यांचे वैवाहिक जीवन इंदूर आणि महेश्वर परिसरात गेले. आयुष्यात अनेक कठीण प्रसंगांना सामोरे जात त्यांनी राज्यकारभाराची धुरा सांभाळली. पती खंडेराव आणि सासरे मल्हारराव होळकर यांच्या निधनानंतर, तसेच पुत्र मालेराव यांच्या अकाली मृत्यूचे दुःख सहन करत, त्यांनी १७६७ ते १७९५ या काळात माळवा प्रदेशाचा कारभार केला. त्या काळात स्त्रीने राज्यसत्ता चालवणे अत्यंत कठीण मानले जात असतानाही, अहिल्यादेवींनी आपली बुद्धिमत्ता, धैर्य आणि प्रशासकीय कौशल्याने संपूर्ण प्रदेश सक्षमपणे सांभाळला. महेश्वर ही त्यांची राजधानी होती. त्यांच्या प्रशासनात प्रजेच्या कल्याणाला सर्वोच्च प्राधान्य होते. त्या दररोज जनतेच्या तक्रारी ऐकत आणि त्वरित न्याय देत असत. गरीब, शेतकरी, व्यापारी, स्त्रिया आणि दुर्बल घटकांच्या संरक्षणासाठी त्यांनी अनेक निर्णय घेतले. त्यांच्या न्यायप्रियतेविषयी अनेक कथा प्रसिद्ध आहेत; न्यायदान करताना त्यांनी कधीही पक्षपात केला नाही, अगदी स्वतःच्या नातलगांविरुद्धही त्यांनी न्यायाच्या तत्त्वांनुसार निर्णय दिले. 'राज्यकर्त्याने प्रजेच्या सुखासाठी काम केले पाहिजे' हा त्यांचा मूलमंत्र होता. अहिल्यादेवींची ओळख केवळ एक सक्षम प्रशासक म्हणून नसून, एक लोककल्याणकारी आणि धर्मपरायण राज्यकर्ती म्हणूनही आहे. त्यांनी भारतभरात अनेक मंदिरे, घाट, धर्मशाळा, विहिरी आणि यात्रेकरूंसाठी निवासस्थाने बांधली. काशी विश्वनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी त्यांनी मोठे योगदान दिले, तसेच सोमनाथ, गया, उज्जैन, नाशिक, द्वारका, रामेश्वरम, अयोध्या आणि हरिद्वार यांसारख्या तीर्थक्षेत्रांमध्ये घाट, मंदिरे आणि धर्मशाळा उभारल्या. त्यांनी राज्यात व्यापार आणि शेतीला चालना देण्यासाठी रस्ते, पाणीपुरवठा, बाजारपेठा आणि सुरक्षाव्यवस्थेवर विशेष भर दिला, ज्यामुळे माळवा प्रदेश आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध झाला. त्यांच्या प्रशासनात भ्रष्टाचाराला कोणताही थारा नव्हता. युद्धजन्य परिस्थितीतही त्यांनी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करून शत्रूंना पराभूत केले आणि स्त्री नेतृत्वाविषयीच्या समाजातील मर्यादित कल्पना मोडून काढल्या. त्यांनी प्रजेला दुःखातून मुक्त करून सुखी करण्याचा प्रयत्न केल्यानेच त्यांना ‘पुण्यश्लोक’ आणि ‘लोकमाता’ म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाने त्यांच्या कार्याचा गौरव विविध प्रकारे केला आहे. त्यांच्या २९८ व्या जयंतीनिमित्त १३ मार्च २०२४ रोजी मंत्रिमंडळ बैठकीत अहमदनगर जिल्ह्याचे नामकरण ‘अहिल्यानगर’ असे करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यांच्या त्रिशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त चोंडी येथे मंत्रिमंडळाची विशेष बैठक आयोजित करण्यात आली होती, आणि चोंडी येथील पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर स्मृतीस्थळाच्या जतन व संवर्धनासाठी कोट्यवधींचा निधी दिला आहे. केंद्र शासनाने त्यांच्या ३०० व्या जयंतीला विशेष डाक तिकीट काढले, तर राज्य शासनाने ‘पुण्यश्लोक ३००’ हा विशेष लोगो प्रकाशित केला आहे. आजही महाराष्ट्र शासन त्यांच्या आदर्श राज्यकारभाराच्या तत्त्वांनुसार सर्वसामान्यांच्या कल्याणासाठी विविध योजना राबवत आहे, ज्यात महिलांचे सक्षमीकरण, उद्योग, शिक्षण आणि स्वावलंबनावर भर दिला जात आहे. ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर महिला स्टार्टअप योजना’ ही महाराष्ट्रातील महिलांना उद्योग आणि उद्योजकतेसाठी प्रोत्साहन देणारी योजना असून, या अंतर्गत महिलांना स्टार्टअप व्यवसायासाठी मार्गदर्शन, प्रशिक्षण, कौशल्यविकास, आर्थिक सहाय्य, कर्ज सुविधा आणि उद्योग उभारणीसाठी सल्ला दिला जातो, ज्यामुळे ग्रामीण आणि शहरी भागातील महिला आत्मनिर्भर बनू शकतील. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे जीवन न्याय, सेवा, धर्मपरायणता आणि लोककल्याण याचे प्रेरणादायी उदाहरण असून, त्यांचा आदर्श राज्यकारभार आजही प्रशासनासाठी मार्गदर्शक मानला जातो. लोकहिताला सर्वोच्च प्राधान्य देणारी त्यांची विचारसरणी आजही तितकीच महत्त्वपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे.

कर्जत लाईव्ह

Advertising agency कर्जत, अहमदनगर, महाराष्ट्र•

2 hrs ago

महाराष्ट्राच्या गौरवशाली इतिहासातील संत, समाजसुधारक आणि आदर्श राज्यकर्त्यांच्या परंपरेतील एक अद्वितीय आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व म्हणजे पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात लोककल्याण, न्यायप्रियता, धर्मपरायणता आणि सक्षम प्रशासनाचा सुंदर संगम आढळतो, ज्यामुळे त्यांना इतिहासाने ‘लोकमाता’ आणि ‘पुण्यश्लोक’ या उपाधी बहाल केल्या आहेत. अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी महाराष्ट्रातील चोंडी गावात झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे गावचे पाटील होते, ज्यांनी मुलींना शिक्षण देण्याची फारशी प्रथा नसतानाही अहिल्यादेवींना धार्मिक, नैतिक आणि व्यवहारज्ञानाचे शिक्षण दिले. लहानपणापासूनच त्यांच्यात करुणा, परोपकार आणि नेतृत्वगुण दिसून येत होते. असे सांगितले जाते की, मराठा साम्राज्याचे पराक्रमी सरदार मल्हारराव होळकर यांनी एका मंदिरात त्यांना पूजा करताना पाहून त्यांच्या गुणांनी प्रभावित होऊन आपला पुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह घडवून आणला. विवाहानंतर त्या माळवा प्रांतातील होळकर घराण्यात आल्या आणि त्यांचे वैवाहिक जीवन इंदूर आणि महेश्वर परिसरात गेले. आयुष्यात अनेक कठीण प्रसंगांना सामोरे जात त्यांनी राज्यकारभाराची धुरा सांभाळली. पती खंडेराव आणि सासरे मल्हारराव होळकर यांच्या निधनानंतर, तसेच पुत्र मालेराव यांच्या अकाली मृत्यूचे दुःख सहन करत, त्यांनी १७६७ ते १७९५ या काळात माळवा प्रदेशाचा कारभार केला. त्या काळात स्त्रीने राज्यसत्ता चालवणे अत्यंत कठीण मानले जात असतानाही, अहिल्यादेवींनी आपली बुद्धिमत्ता, धैर्य आणि प्रशासकीय कौशल्याने संपूर्ण प्रदेश सक्षमपणे सांभाळला. महेश्वर ही त्यांची राजधानी होती. त्यांच्या प्रशासनात प्रजेच्या कल्याणाला सर्वोच्च प्राधान्य होते. त्या दररोज जनतेच्या तक्रारी ऐकत आणि त्वरित न्याय देत असत. गरीब, शेतकरी, व्यापारी, स्त्रिया आणि दुर्बल घटकांच्या संरक्षणासाठी त्यांनी अनेक निर्णय घेतले. त्यांच्या न्यायप्रियतेविषयी अनेक कथा प्रसिद्ध आहेत; न्यायदान करताना त्यांनी कधीही पक्षपात केला नाही, अगदी स्वतःच्या नातलगांविरुद्धही त्यांनी न्यायाच्या तत्त्वांनुसार निर्णय दिले. 'राज्यकर्त्याने प्रजेच्या सुखासाठी काम केले पाहिजे' हा त्यांचा मूलमंत्र होता. अहिल्यादेवींची ओळख केवळ एक सक्षम प्रशासक म्हणून नसून, एक लोककल्याणकारी आणि धर्मपरायण राज्यकर्ती म्हणूनही आहे. त्यांनी भारतभरात अनेक मंदिरे, घाट, धर्मशाळा, विहिरी आणि यात्रेकरूंसाठी निवासस्थाने बांधली. काशी विश्वनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीसाठी त्यांनी मोठे योगदान दिले, तसेच सोमनाथ, गया, उज्जैन, नाशिक, द्वारका, रामेश्वरम, अयोध्या आणि हरिद्वार यांसारख्या तीर्थक्षेत्रांमध्ये घाट, मंदिरे आणि धर्मशाळा उभारल्या. त्यांनी राज्यात व्यापार आणि शेतीला चालना देण्यासाठी रस्ते, पाणीपुरवठा, बाजारपेठा आणि सुरक्षाव्यवस्थेवर विशेष भर दिला, ज्यामुळे माळवा प्रदेश आर्थिकदृष्ट्या समृद्ध झाला. त्यांच्या प्रशासनात भ्रष्टाचाराला कोणताही थारा नव्हता. युद्धजन्य परिस्थितीतही त्यांनी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करून शत्रूंना पराभूत केले आणि स्त्री नेतृत्वाविषयीच्या समाजातील मर्यादित कल्पना मोडून काढल्या. त्यांनी प्रजेला दुःखातून मुक्त करून सुखी करण्याचा प्रयत्न केल्यानेच त्यांना ‘पुण्यश्लोक’ आणि ‘लोकमाता’ म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाने त्यांच्या कार्याचा गौरव विविध प्रकारे केला आहे. त्यांच्या २९८ व्या जयंतीनिमित्त १३ मार्च २०२४ रोजी मंत्रिमंडळ बैठकीत अहमदनगर जिल्ह्याचे नामकरण ‘अहिल्यानगर’ असे करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. त्यांच्या त्रिशताब्दी जन्मवर्षानिमित्त चोंडी येथे मंत्रिमंडळाची विशेष बैठक आयोजित करण्यात आली होती, आणि चोंडी येथील पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर स्मृतीस्थळाच्या जतन व संवर्धनासाठी कोट्यवधींचा निधी दिला आहे. केंद्र शासनाने त्यांच्या ३०० व्या जयंतीला विशेष डाक तिकीट काढले, तर राज्य शासनाने ‘पुण्यश्लोक ३००’ हा विशेष लोगो प्रकाशित केला आहे. आजही महाराष्ट्र शासन त्यांच्या आदर्श राज्यकारभाराच्या तत्त्वांनुसार सर्वसामान्यांच्या कल्याणासाठी विविध योजना राबवत आहे, ज्यात महिलांचे सक्षमीकरण, उद्योग, शिक्षण आणि स्वावलंबनावर भर दिला जात आहे. ‘पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर महिला स्टार्टअप योजना’ ही महाराष्ट्रातील महिलांना उद्योग आणि उद्योजकतेसाठी प्रोत्साहन देणारी योजना असून, या अंतर्गत महिलांना स्टार्टअप व्यवसायासाठी मार्गदर्शन, प्रशिक्षण, कौशल्यविकास, आर्थिक सहाय्य, कर्ज सुविधा आणि उद्योग उभारणीसाठी सल्ला दिला जातो, ज्यामुळे ग्रामीण आणि शहरी भागातील महिला आत्मनिर्भर बनू शकतील. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे जीवन न्याय, सेवा, धर्मपरायणता आणि लोककल्याण याचे प्रेरणादायी उदाहरण असून, त्यांचा आदर्श राज्यकारभार आजही प्रशासनासाठी मार्गदर्शक मानला जातो. लोकहिताला सर्वोच्च प्राधान्य देणारी त्यांची विचारसरणी आजही तितकीच महत्त्वपूर्ण आणि प्रेरणादायी आहे.