ದೇಶಕ್ಕಿಲ್ಲದ ಹಣುಮಂತ ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸವಾಲು ಮೂರು ಹನುಮಂತ ರೂಪ… ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು! ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸವಾಲು ವಡಗೇರಿ: ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಭಕ್ತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣುವುದು ದೈವಿಕತೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅದರೊಳಗೆ ಕಲೆ, ಇತಿಹಾಸ, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಡಗೇರಿ ಶ್ರೀ ಹನುಮಂತ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಹನುಮಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆ. ಒಂದೇ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕಪಕ್ಕವಾಗಿ ದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಹನುಮಂತನದೇ ಆದರೂ, ಅವುಗಳ ಶಿಲ್ಪರಚನೆ ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲ. ಇದೇ ಸಂಗತಿ ವಡಗೇರಿಯ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಗಮನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮ್ಯ ಮೊದಲು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ದೇಹದ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮುಖದ ರೂಪ, ಕೈಗಳ ಭಂಗಿ, ಅಲಂಕಾರ, ಬಾಲದ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಪಾದಭಾಗದ ವಿವರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವು ಒಂದೇ ಶಿಲ್ಪದ ಮೂರು ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲ; ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪರಚನೆಗಳು ಎಂಬುದು ನೇರ ಅವಲೋಕನದಲ್ಲೇ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಡಭಾಗದ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವೀರಭಾವ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈ, ಗಂಭೀರ ದೇಹಭಂಗಿ, ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಂದ ಬಾಗಿಕೊಂಡು ಸಾಗುವ ಉದ್ದನೆಯ ಬಾಲ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಾಕ್ರಮದ ಭಾವ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪಾದಭಾಗದ ಕೆಳಗೆ ಕಾಣುವ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವೂ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹಂಪಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ದಾಖಲಿತ ಹನುಮಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಗೆ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವನ್ನು ‘ಅಪಸ್ಮಾರಪುರುಷ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ವಡಗೇರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತಹ ತೌಲನಿಕ ಸಾಮ್ಯ ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ, ಇಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಅಪಸ್ಮಾರಪುರುಷ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ತಜ್ಞರ ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯ. ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಈ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಪರಾಕ್ರಮಾಂಜನೇಯ–ಭಜರಂಗಿ’ ಎಂಬ ಭಾವನಾಮದಿಂದ ಕರೆಯಬಹುದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಹನುಮಂತನ ರೂಪ ಉಳಿದ ಎರಡರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಅಂಜಲಿ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತಿರುವ ಈ ಮೂರ್ತಿ ಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸುತ್ತದೆ. ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟ, ಆಭರಣಗಳು, ಪ್ರಭಾವಳಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾದ ದೇಹಭಂಗಿ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿ ಇದ್ದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಈ ರೂಪವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ‘ಅಂಜಲಿ ಅಂಜನೇಯ–ಅಂಜನಿಪುತ್ತ’ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದರೂ ವಿನಯ ಬೇಕು; ವೀರತ್ವ ಇದ್ದರೂ ಭಕ್ತಿ ಬೇಕು; ಪರಾಕ್ರಮ ಇದ್ದರೂ ಶರಣಾಗತಿ ಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ರೂಪ ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಲಭಾಗದ ಮೂರ್ತಿಯೂ ವೀರಭಂಗಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈ, ಸೊಂಟದ ಸಮೀಪದ ಮತ್ತೊಂದು ಕೈ, ದೇಹದ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಂದ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬಾಗಿಕೊಂಡು ಸಾಗುವ ಬಾಲ ಅದರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಎಡಭಾಗದ ಮೂರ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಸಾಮ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ, ಎರಡೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಒಂದೇ ವಿನ್ಯಾಸದವುಗಳಲ್ಲ. ಮುಖದ ರೂಪ, ದೇಹದ ಪ್ರಮಾಣ, ಭುಜ–ಎದೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸೊಂಟದ ಭಾಗ, ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಾದಭಾಗದ ಕೆತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ. ಪಾದಭಾಗದ ಬಳಿ ಕಾಣುವ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಭಯದ ಭಾವವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ‘ಅಭಯ ವೀರಾಂಜನೇಯ’ ಎಂಬ ಭಾವನಾಮ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಡಗೇರಿಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಕೇವಲ ಮೂರು ಹನುಮಂತ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ. ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಶಿಲ್ಪರಚನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹನುಮಂತನ ವೀರತ್ವ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳನ್ನೇ ಶಿಲ್ಪಕಾರರು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು ಎಂದು ಈಗಲೇ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ಓದಬಹುದಾದ ಅರ್ಥ; ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಸಾಬೀತಾದ ನಿರ್ಣಯವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಡಗೇರಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. 1077ರ ವಡಗೇರಿ ಶಾಸನ ಇಂದಿನ ವಡಗೇರಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಸಾಸವಿ ಓಡಮ್ಗೆರೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯ ಅರಸ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VIನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಶಾಸನವು, ಧಾಯಿಮಯ್ಯ ಎಂಬ ಮಂಡಲಿಕನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ಧಾಯಿಮೇಶ್ವರ ದೇವರಿಗೆ ರಾಜನು ನೀಡಿದ ದಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಇಂದಿನ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳ ನೇರ ಕಾಲನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗದು. ಶಾಸನವು ವಡಗೇರಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ–ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಂದಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯ. ಈ ಶಾಸನದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VIನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿಖರ ದಿನಾಂಕ ನಿಗದಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ D.C. Sircar ಪ್ರಶ್ನಿಸಿರುವುದು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಡಗೇರಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ–ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ ಸಂಗಮದ ಜಿತಮಿತ್ರ ಗಡ್ಡಿ ಕೂಡ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಧ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಶ್ರೀ ಜಿತಮಿತ್ರ ತೀರ್ಥರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಜಿತಮಿತ್ರ ತೀರ್ಥರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ ಸಂಗಮದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಳೆದರೆಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ; ಜಿತಮಿತ್ರ ಗಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿನ ಅವರ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಜಿತಮಿತ್ರ ಗಡ್ಡಿಯೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ವಡಗೇರಿ ಇರುವ ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ ನಡುಭಾಗವು ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ವಿಶಾಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂಭಾಗ ಎಂಬ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಹಂಪಿ, ಬಾದಾಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳ ದಾಖಲಿತ ಹನುಮಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈ, ವೀರಭಂಗಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲಿಂದ ಬಾಗುವ ಬಾಲ, ಆಭರಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಭಾಗದ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪದಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ವಡಗೇರಿಯ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಸಾಮ್ಯಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಈ ಮೂರ್ತಿಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದವು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿ, ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ವರೂಪ, ಕೆತ್ತನೆಯ ತಂತ್ರ, ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸ, ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯ. ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ಥಾಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನಾ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗಿನ ಒಟ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಮೂರ್ತಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಥಾನಮಾನ, ಹಿಂಭಾಗದ ಶಿಲಾ ಸಮೂಹ, ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದವೆಯೇ, ಅಥವಾ ನಂತರ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೇ ಎಂಬುದೂ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಬೇಕು. ಹೀಗಾಗಿ ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು? ಅವು ಒಂದೇ ಕಾಲದವೆಯೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದವೆಯೇ? ಒಂದೇ ಶಿಲ್ಪಪರಂಪರೆಯ ಕೃತಿಗಳೇ? ನಂತರ ಒಂದೇ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಮೂರು ರೂಪಗಳ ದರ್ಶನ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಶಾಸನಗಳು, ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿ, ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ನಿಜವಾದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಬಹುಶಃ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಮೂರು ಮೂರ್ತಿಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಕಾಲ, ಶಿಲ್ಪಕಾರ, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಇನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ತೆರೆದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿ, ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ತಜ್ಞರ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಮೂಲ ಕೆತ್ತನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಗಳು ಮಸುಕಾಗದಂತೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕ್ರಮಗಳಿಗೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಇವು ಹಣುಮಪ್ಪನ ಮೂರು ದರ್ಶನರೂಪಗಳು; ಶಿಲ್ಪಾಸಕ್ತನಿಗೆ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ರಚನೆಗಳು; ಇತಿಹಾಸಕಾರನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿರುವ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು. ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿ. ಮೂರು ಹನುಮಂತ ರೂಪಗಳು. ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಶಿಲ್ಪರಚನೆಗಳು. ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸದ ನೆಲೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಮಾತ್ರ ಒಂದೇ — ವಡಗೇರಿ ಶ್ರೀ ಹಣುಮಪ್ಪ.

Shivaraj Sahukar Wadagera

Local News Reporter ವಡಗೇರಾ, ಯಾದಗಿರಿ, ಕರ್ನಾಟಕ•

1 hr ago

ದೇಶಕ್ಕಿಲ್ಲದ ಹಣುಮಂತ ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸವಾಲು ಮೂರು ಹನುಮಂತ ರೂಪ… ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು! ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಸವಾಲು ವಡಗೇರಿ: ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಾಗ ಭಕ್ತನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಮೊದಲು ಕಾಣುವುದು ದೈವಿಕತೆ. ಆದರೆ ಅದೇ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅದರೊಳಗೆ ಕಲೆ, ಇತಿಹಾಸ, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ವಡಗೇರಿ ಶ್ರೀ ಹನುಮಂತ ದೇವಾಲಯದ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ದೊಡ್ಡ ಹನುಮಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆ. ಒಂದೇ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕಪಕ್ಕವಾಗಿ ದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಹನುಮಂತನದೇ ಆದರೂ, ಅವುಗಳ ಶಿಲ್ಪರಚನೆ ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯಲ್ಲ. ಇದೇ ಸಂಗತಿ ವಡಗೇರಿಯ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಸನ್ನಿಧಿಯನ್ನು ಭಕ್ತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಶಿಲ್ಪ ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಗಮನಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಅವುಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮ್ಯ ಮೊದಲು ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ದೇಹದ ವಿನ್ಯಾಸ, ಮುಖದ ರೂಪ, ಕೈಗಳ ಭಂಗಿ, ಅಲಂಕಾರ, ಬಾಲದ ಕೆತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಪಾದಭಾಗದ ವಿವರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಇವು ಒಂದೇ ಶಿಲ್ಪದ ಮೂರು ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳಲ್ಲ; ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪರಚನೆಗಳು ಎಂಬುದು ನೇರ ಅವಲೋಕನದಲ್ಲೇ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಎಡಭಾಗದ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವೀರಭಾವ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈ, ಗಂಭೀರ ದೇಹಭಂಗಿ, ದೇಹದ ಮೇಲಿನ ಅಲಂಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಂದ ಬಾಗಿಕೊಂಡು ಸಾಗುವ ಉದ್ದನೆಯ ಬಾಲ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪರಾಕ್ರಮದ ಭಾವ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಪಾದಭಾಗದ ಕೆಳಗೆ ಕಾಣುವ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವೂ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಹಂಪಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ದಾಖಲಿತ ಹನುಮಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಗಳ ನಡುವೆ ಅಥವಾ ಕೆಳಗೆ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವನ್ನು ‘ಅಪಸ್ಮಾರಪುರುಷ’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ವಡಗೇರಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತಹ ತೌಲನಿಕ ಸಾಮ್ಯ ಕಾಣಬಹುದಾದರೂ, ಇಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವನ್ನು ಖಚಿತವಾಗಿ ಅಪಸ್ಮಾರಪುರುಷ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ತಜ್ಞರ ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯ. ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ ಈ ಮೂರ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ‘ಪರಾಕ್ರಮಾಂಜನೇಯ–ಭಜರಂಗಿ’ ಎಂಬ ಭಾವನಾಮದಿಂದ ಕರೆಯಬಹುದು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಹನುಮಂತನ ರೂಪ ಉಳಿದ ಎರಡರಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಎರಡೂ ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಅಂಜಲಿ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರ ಕಡೆಗೆ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತಿರುವ ಈ ಮೂರ್ತಿ ಶಕ್ತಿಗಿಂತ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸುತ್ತದೆ. ಎತ್ತರದ ಕಿರೀಟ, ಆಭರಣಗಳು, ಪ್ರಭಾವಳಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾದ ದೇಹಭಂಗಿ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಹಿಂದೆ ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶರಣಾಗತಿ ಇದ್ದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಈ ರೂಪವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ‘ಅಂಜಲಿ ಅಂಜನೇಯ–ಅಂಜನಿಪುತ್ತ’ ಎಂದು ಕರೆಯಬಹುದು. ಶಕ್ತಿ ಇದ್ದರೂ ವಿನಯ ಬೇಕು; ವೀರತ್ವ ಇದ್ದರೂ ಭಕ್ತಿ ಬೇಕು; ಪರಾಕ್ರಮ ಇದ್ದರೂ ಶರಣಾಗತಿ ಬೇಕು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಈ ರೂಪ ಭಕ್ತನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಬಲಭಾಗದ ಮೂರ್ತಿಯೂ ವೀರಭಂಗಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈ, ಸೊಂಟದ ಸಮೀಪದ ಮತ್ತೊಂದು ಕೈ, ದೇಹದ ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲಿಂದ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಬಾಗಿಕೊಂಡು ಸಾಗುವ ಬಾಲ ಅದರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಎಡಭಾಗದ ಮೂರ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಸಾಮ್ಯಗಳಿದ್ದರೂ, ಎರಡೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಒಂದೇ ವಿನ್ಯಾಸದವುಗಳಲ್ಲ. ಮುಖದ ರೂಪ, ದೇಹದ ಪ್ರಮಾಣ, ಭುಜ–ಎದೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ, ಸೊಂಟದ ಭಾಗ, ಅಲಂಕಾರ ಮತ್ತು ಪಾದಭಾಗದ ಕೆತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಲಕ್ಷಣಗಳಿವೆ. ಪಾದಭಾಗದ ಬಳಿ ಕಾಣುವ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪವೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಭಯದ ಭಾವವನ್ನು ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಈ ರೂಪಕ್ಕೆ ‘ಅಭಯ ವೀರಾಂಜನೇಯ’ ಎಂಬ ಭಾವನಾಮ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ವಡಗೇರಿಯ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದು ಕೇವಲ ಮೂರು ಹನುಮಂತ ಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಮೂಹವಲ್ಲ. ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಶಿಲ್ಪರಚನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹನುಮಂತನ ವೀರತ್ವ, ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣಾಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಇಲ್ಲಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮೂರು ಭಾವಗಳನ್ನೇ ಶಿಲ್ಪಕಾರರು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದರು ಎಂದು ಈಗಲೇ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಅದು ಭಕ್ತಿಪರವಾಗಿ ಓದಬಹುದಾದ ಅರ್ಥ; ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಸಾಬೀತಾದ ನಿರ್ಣಯವಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿಯೇ ವಡಗೇರಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತೊಂದು ಕುತೂಹಲಕಾರಿ ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. 1077ರ ವಡಗೇರಿ ಶಾಸನ ಇಂದಿನ ವಡಗೇರಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ ‘ಸಾಸವಿ ಓಡಮ್ಗೆರೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ. ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯ ಅರಸ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VIನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಈ ಶಾಸನವು, ಧಾಯಿಮಯ್ಯ ಎಂಬ ಮಂಡಲಿಕನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ಧಾಯಿಮೇಶ್ವರ ದೇವರಿಗೆ ರಾಜನು ನೀಡಿದ ದಾನವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಇಂದಿನ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳ ನೇರ ಕಾಲನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗದು. ಶಾಸನವು ವಡಗೇರಿಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ–ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಇಂದಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳ ಕಾಲವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಅಧ್ಯಯನ ಅಗತ್ಯ. ಈ ಶಾಸನದ ದಿನಾಂಕವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ VIನ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ನಿಖರ ದಿನಾಂಕ ನಿಗದಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ D.C. Sircar ಪ್ರಶ್ನಿಸಿರುವುದು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಡಗೇರಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ–ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ ಸಂಗಮದ ಜಿತಮಿತ್ರ ಗಡ್ಡಿ ಕೂಡ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಮಧ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಶ್ರೀ ಜಿತಮಿತ್ರ ತೀರ್ಥರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಜಿತಮಿತ್ರ ತೀರ್ಥರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ಅವಧಿಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ ಸಂಗಮದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಳೆದರೆಂಬ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ; ಜಿತಮಿತ್ರ ಗಡ್ಡಿಯಲ್ಲಿನ ಅವರ ಆರಾಧನಾ ಪರಂಪರೆ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಶಿಲ್ಪಗಳಿಗೆ ಜಿತಮಿತ್ರ ಗಡ್ಡಿಯೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಂಬಂಧವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ವಡಗೇರಿ ಇರುವ ಕೃಷ್ಣಾ–ಭೀಮಾ ನಡುಭಾಗವು ಹಲವು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಚಾರ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ವಿಶಾಲ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂಭಾಗ ಎಂಬ ಹಿನ್ನೆಲೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು. ಹಂಪಿ, ಬಾದಾಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳ ದಾಖಲಿತ ಹನುಮಂತ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದ ಕೈ, ವೀರಭಂಗಿ, ತಲೆಯ ಮೇಲಿಂದ ಬಾಗುವ ಬಾಲ, ಆಭರಣಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಪಾದಭಾಗದ ಸಣ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿರೂಪದಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ವಡಗೇರಿಯ ಶಿಲ್ಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲವು ಸಾಮ್ಯಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಸಾಮ್ಯವಿದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಈ ಮೂರ್ತಿಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದವು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿ, ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ವರೂಪ, ಕೆತ್ತನೆಯ ತಂತ್ರ, ಸ್ಥಳೀಯ ಇತಿಹಾಸ, ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ನಂತರವೇ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯ. ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸ್ಥಾಪತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನಾ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಈ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯೊಳಗಿನ ಒಟ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸವಾಗಿ ನೋಡುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಮೂರ್ತಿಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಥಾನಮಾನ, ಹಿಂಭಾಗದ ಶಿಲಾ ಸಮೂಹ, ಗರ್ಭಗುಡಿಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ದರ್ಶನದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಹೀಗೆಯೇ ಇದ್ದವೆಯೇ, ಅಥವಾ ನಂತರ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೇ ಎಂಬುದೂ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಬೇಕು. ಹೀಗಾಗಿ ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ಮೂರು ರೂಪಗಳು ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತವೆ. ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು? ಅವು ಒಂದೇ ಕಾಲದವೆಯೇ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಾಲದವೆಯೇ? ಒಂದೇ ಶಿಲ್ಪಪರಂಪರೆಯ ಕೃತಿಗಳೇ? ನಂತರ ಒಂದೇ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಮೂರು ರೂಪಗಳ ದರ್ಶನ ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೆಯೇ? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರ ಹುಡುಕಲು ಸ್ಥಳೀಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ಶಾಸನಗಳು, ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿ, ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ವ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ವಡಗೇರಿ ಹಣುಮಪ್ಪನ ನಿಜವಾದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಬಹುಶಃ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇದೆ. ಮೂರು ಮೂರ್ತಿಗಳು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಹಿಂದೆ ಇರುವ ಕಾಲ, ಶಿಲ್ಪಕಾರ, ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಉದ್ದೇಶ ಇನ್ನೂ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ತೆರೆದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಿ, ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ, ತಜ್ಞರ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಮೂಲ ಕೆತ್ತನೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿವರಗಳು ಮಸುಕಾಗದಂತೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕ್ರಮಗಳಿಗೂ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಬೇಕಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತನಿಗೆ ಇವು ಹಣುಮಪ್ಪನ ಮೂರು ದರ್ಶನರೂಪಗಳು; ಶಿಲ್ಪಾಸಕ್ತನಿಗೆ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ರಚನೆಗಳು; ಇತಿಹಾಸಕಾರನಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಉತ್ತರಿಸಬೇಕಾದ ಹಲವು ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿರುವ ಜೀವಂತ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು. ಒಂದೇ ಗರ್ಭಗುಡಿ. ಮೂರು ಹನುಮಂತ ರೂಪಗಳು. ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಶಿಲ್ಪರಚನೆಗಳು. ಒಂದು ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸದ ನೆಲೆ. ಆದರೆ ಭಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರ ಮಾತ್ರ ಒಂದೇ — ವಡಗೇರಿ ಶ್ರೀ ಹಣುಮಪ್ಪ.